Charles saatchi

CHARLES SAATCHI (1943) geeft geen interviews, praat niet met klanten en op de openingen van zijn roemruchte tentoonstellingen verschijnt hij niet. Het heet dat hij ‘ziekelijk verlegen’ is. Of het is weer zo'n publiciteitsstunt van een van de meest succesvolle reclameboys van de jaren tachtig. Want nu moeten we het doen met een hoop geheimzinnigheid en enkele vermeldingen van excentriek gedrag. Van zijn woedeuitbarstingen bijvoorbeeld; hoe hij eens aan de vergadertafel zijn broer neersloeg met een aluminium stoel. En van zijn excentrieke hobby’s: Supermanstrips, films, skelteren, auto’s en… jonge kunstenaars.

Het staat min of meer vast dat Saatchi in Bagdad werd geboren als zoon van een joodse textielfabrikant. Vlak na de Tweede Wereldoorlog ontvluchtten vader, moeder, Charles en broertje Maurice Irak en belandden in Londen. Charles’ onmiskenbare talent voor aandacht trekken mondde daar in 1967 uit in een legendarische reclamecampagne voor geboortebeperking. Naast een foto van een man die ogenschijnlijk zwanger is, staat: ‘Zou u voorzichtiger zijn als u zwanger raakte?’ SAMEN MET ZIJN broertje richt Charles in 1970 reclamebureau Saatchi & Saatchi op. Maurice is de charmante regelaar die met vertoon van stijl en glamour de klanten inpakt, Charles is de creatieve bron. Een van zijn grootste stunts is de campagne die hij in 1978 ontwerpt voor iron lady Margaret Thatcher. Op grote posters staat een foto van een lange rij gedeprimeerde mensen die staan te wachten voor een arbeidsbureau. Erboven staat de slogan: 'Labour isn’t working.’ Thatcher wint de verkiezingen. Charles neemt er een hobby bij. Met zijn vrouw Doris legt hij een kunstcollectie aan. Hij begint als een gek te kopen. Andy Warholl, Roy Liechtenstein, Cy Twombly, Malcolm Morley, Bruce Nauman, Frank Stella. Flink vertegenwoordigd is de Amerikaanse Minimal Art van Agnes Martin, Carl Andre, Donald Judd, Richard Serra. Maar ook Europeanen als Georg Baselitz en Anselm Kiefer worden in de verzameling opgenomen. In 1985 tovert hij een fabriekspand om tot zijn eigen Saatchi-galerie. Het spierwit geschilderde pand is ook een museum voor de nieuwste beeldende kunst. Saatchi exposeert er tot op heden een deel van zijn omvangrijke collectie, die is opgeslagen in pakhuizen in de havens. In het voorjaar van 1992 veilt hij een groot deel van het werk dat hij met zijn vrouw kocht, wat hem eind dat jaar zo'n twintig miljoen gulden zal opleveren. Hij gaat zich meer op de jonge garde richten. Dat resulteert in de tentoonstelling Young British Artists at the Saatchi Collection. Engeland staat op zijn kop. Met veel dank aan Damien Hirst. Van de dan 26-jarige Hirst heeft Saatchi inmiddels ongeveer al het werk in bezit. Spraakmakend zijn met name de tijgerhaai op sterk water (titel: The Physical Impossibility of Death in the Mind of Someone Living) en de afgehouwen koeiekop die in een vitrine is geplaatst alwaar hij wordt aangevreten door een zwerm vliegen (titel: A Thousand Years). Voorts zijn er de rijen medicijnpotten waarvan de inhoud bedorven is; in plaats van heelmiddel zijn de medicijnen gif geworden. En er zijn de potten met op sterk water gezette organen, die samen een complete koe vormen. Damien Hirst, Guy Hume, Sarah Lucas en de andere exposanten zijn binnen. De prijzen voor hun werk stijgen exponentieel. Ineens zijn ze zomaar een kunststroming (The Young British Artists, ofwel The Brit Pack, ofwel BritArt). Wanneer een paar jaar later Tony Blair premier wordt, probeert hij het oude beeld van een Engeland vol pubs en cricketclubs om te buigen naar een nieuw: Engeland als het land van Oasis, goede films en… Damien Hirst. Blair lanceert de term Cool Brittannia. Ondertussen gaat het op het reclamebureau niet zo cool. Zakelijk blijken de twee broers ietwat overmoedig en Saatchi & Saatchi komt in de problemen. Een groep Amerikaanse aandeelhouders raakt bezorgd om het exorbitante uitgavepatroon van de broers en slaagt erin de twee uit hun eigen bedrijf te werken. Even lijkt een Werdegang ingezet, want Charles en Maurice krijgen flink wat kritiek te verduren. Met de afgang van de wonderboys is definitief een einde gekomen aan het tijdperk van de opgeblazen reclamejongens uit de jaren tachtig. Veelal gebakken lucht, volgens de kranten. De slagzin voor Thatcher? Die hadden we allemaal wel in de kroeg op een bierviltje kunnen optekenen, schrijft The Guardian. Exit Maurice en Charles. Totdat de twee besluiten een nieuw bureau op te richten: M&C Saatchi. Ze openen direct de aanval met de reclameslogan: 'We have something that Saatchi and Saatchi don’t - Saatchi and Saatchi.’ Weer een jongensverhaal. Charmeur Maurice versiert een afspraak met de top van British Airways, de vaste klant van hun oude firma waarvoor Charles ooit de aanbeveling verzon: 'The world’s favourite airline’. Daarop huurt Maurice razendsnel een pand en bouwt de set na van een goed lopend reclamebureau. Wat kunst van Charles aan de muren, een paar gehuurde espressomachines en een legertje uitzendkrachten dat als enige opdracht heeft: loop veel heen en weer en telefoneer druk. De make-or-break pitch slaagt. British Airways is over de dam en spoedig blijkt dat vele oude klanten de broertjes trouw blijven. Inmiddels is M&C Saatchi een miljoenenfirma met vele buitenlandse vestigingen. CAMPAGNES DIE op gespannen voet staan met de geldende normen zijn handelsmerk van het bureau geworden. Zo werd een advertentie waarin een satanische Tony Blair met uitpuilende ogen stond afgebeeld, verboden. Geheel conform de bedoeling. 'The most successful advertisements are usually outside your comfort zone. They should worry you a little bit’, zo formuleert Creative Director James Lowther het in maanblad Forbes. Dat die uitspraak niet alleen op adverteren slaat, illustreert Charles Saatchi in 1997 wanneer de Londense Royal Academy of Arts flink in de schulden zit. Wat ooit het centrum van de kunstwereld was, is een bewaarplaats voor bejaarde kunstenaars geworden. Ten einde raad wordt Saatchi gevraagd. Als reclameman of als kunstverzamelaar? Dat onderscheid blijkt simpelweg niet te bestaan als Sensation - Young British Artist from The Saatchi Collection opent en er geen advertentie nodig blijkt om in de krant en op tv te komen. Want de werken van 42 Young British Artists zijn volgens veel critici en Royal Academy-leden pornografisch, godslasterlijk, beledigend, schokkend, smakeloos en louter effectbejag. Sommigen zeggen hun lidmaatschap op. Maar het publiek dromt samen rondom het portret van Myra Hindley die in 1966 tot levenslang werd veroordeeld omdat ze samen met haar vriend vijf kinderen doodmartelde. Marcus Harvey heeft Myra’s politiefoto nagemaakt met duizenden handafdrukken van kindertjes. En het is dringen voor de kinderbeeldjes van de Chapman-broertjes die geen hoofden hebben, maar in plaats daarvan penissen. Als Damien Hirst de Turner Prize wint, geeft Saatchi grif toe dat zijn kunst wel eens smakeloos, cynisch en grof kan zijn. 'Maar’, voegt hij eraan toe, 'ik denk dat we dat allemaal soms zijn.’ Simpel en platvloers dus ja, maar tegelijk sound bytes van het moderne leven. Dat correspondeert met wat broer Maurice eerder beweerde over zijn achternaam. Saatchi zou staan voor: 'Simple And Arresting Truths Create High Impact.’ CHARLES MAG ZO langzamerhand de meest invloedrijke Britse verzamelaar van het moment genoemd worden. Liefst koopt hij hele tentoonstellingen op. Helaas voor menige kunstenaar (Julian Schnabel, Sandro Chia) heeft hij er ook een handje van om ineens een heel oeuvre min of meer in de ramsj te gooien. Op 8 december vorig jaar veilde hij plotseling 130 werken van de Young British Artists. Het geld was bestemd voor beurzen aan jonge kunstenaars. De reacties waren sceptisch, de verwachte opbrengst van drie miljoen gulden zou nooit gehaald worden als Saatchi zelf aangaf deze kunstenaars als wegwerpartikelen te beschouwen. Maar wat bleek? Totale opbrengst meer dan vijf miljoen gulden. De potten met koeie-organen van Hirst brachten 460.000 gulden op. Charles Saatchi zou een wilde verzamelaar zijn, iemand zonder strategie die slechts geleid wordt door een goed gevoel voor wat hip is. Is dat erg? Aandacht trekken, snel aankopen en verkopen - het hoort bij de kunst waar hij van houdt. En nu komt hij met een tentoonstelling van zijn zelfbedachte kunststroming New Neurotic Realism, bestaande uit een aantal piepjonge kunstenaars. De reacties zijn weer sceptisch. Maar is het werk van deze jonge individuen nu nonsens? De jongere critici reageren in ieder geval positief op de provocaties en de vaak opzettelijk onhandige en onprofessionele stijl. Nee hè - wordt dát weer een hype, een trend, een marketing-strategie.