Daniil Charms, absurdist

Charms’ ernst

In het werk van absurdist Daniil Charms schuilt benauwde ernst achter hilarische gebeurtenissen.

Op 3 juli, op het binnenhofje van Majakovskistraat 11 in Sint-Petersburg, luisterden honderden mensen naar een vrolijke dixielandband terwijl een groep kunstenaars oude vrouwtjes uit de ramen gooide. De omlaag suizende vrouwen – poppen – luidden het begin in van een groots herdenkingsfestival gewijd aan dichter, kinderboekenschrijver, theatermaker en aarts vader van het Russisch absurdisme, Daniil Charms. De Petersburgse herdenking krijgt een vervolg in Rotterdam, waar op 30 september en 1 oktober een kort Charmsfestival plaatsvindt.

Charms (1905-1942) was in de Sovjet-Unie enkel bekend als kinderboekenschrijver. Zijn absurdistische, meestal ultrakorte verhalen en toneelteksten wer den tijdens zijn leven niet uitgegeven. Vanaf 1927, toen hij met gelijk gestemden de groep Obèriu oprichtte, kreeg hij snel een grote naam in avant-gardekringen vanwege zijn absurde, ont regelende gedichten, verhalen, to neel teksten en performances. Charms droeg zijn gedichten graag voor zittend op een gebaksbordje, onder spandoeken met kreten als «mensen zijn geen haringen».

Een typisch voorbeeld van zo’n ultrakort verhaal is De naar buiten vallende vrouwen waar de Petersburgse manifestatie op gebaseerd was: «Door buitensporige nieuwsgierigheid viel een oude vrouw uit het raam, stortte naar beneden en was er geweest. Een tweede oude vrouw boog zich uit het raam om naar de verongelukte te kijken, maar ook zij viel door buitensporige nieuwsgierigheid naar buiten, stortte naar beneden en was er geweest. Daarna viel een derde vrouw uit het raam, toen een vierde, en een vijfde. Toen de zesde oude vrouw viel, had ik er genoeg van naar ze te kijken, en ik liep naar de Maltsevskimarkt, waar naar men zei iemand aan een blinde een gebreide sjaal cadeau had gedaan.»

Vergelijkingen met Europese artis tieke stromingen als dada, surrealisme en absurdisme zijn snel gemaakt. Tradi tioneel worden al die bewegingen geassocieerd met een reactie van kunstenaars op het rationalisme, het mechanische wereldbeeld en het rigide vooruitgangsgeloof van de moderniteit. Het is niet verwonderlijk dat juist in Rusland zo’n extreme vorm van absurde literatuur als die van Charms wortel kon schieten. Nergens ter wereld immers verliep de modernisering van de maatschappij zo snel, en ging ze met zulke traumatische schokken gepaard als in de vroege Sovjet-Unie. Nergens ook bestond er zo’n uitzichtloze, inderdaad absurde afstand tussen de officiële, hysterisch-modernistische ideologie – het marxisme – en het vaak nog in de Middeleeuwen ronddwalende wereldbeeld van de bevolking.

Charms’ vader was lid van de terroris tische organisatie De Volkswil, die onder meer verantwoordelijk was voor de moord op tsaar Alexander II. Hij werd in 1883 door de geheime dienst opgepakt en naar Siberië gestuurd. In het Rusland van na de revolutie, waar de terroristen de tsaren als machthebbers vervingen, kreeg ook Charms’ zoon te maken met de geheime dienst. Na een voorleesavond in een school volgde een extreem vijandige recensie in de pers. Daarin werd gesteld dat de nonsensicale poëzie van Charms «een protest was tegen de dictatuur van het proletariaat». In de werkelijkheid waarin Charms leefde was het krijgen van een slechte recensie op z’n minst voldoende voor een arrestatie. Die kwam korte tijd daarna, in 1931. De straf was mild: hij moest slechts verhuizen naar de provinciestad Koersk.

Na zijn vrijlating vluchtte Charms volledig in het schrijven van kinderliteratuur, met wisselend succes. In 1941 werd hij echter opnieuw gearresteerd, van wege «defaitisme». Hij stierf een jaar later de hongerdood in een gevangenishospitaal in Leningrad.

Al op 25-jarige leeftijd anticipeerde Charms min of meer op zijn eigen arres tatie, in wat zonder twijfel zijn meest bekende tekst is: het korte toneelstuk Elizaveta Bam. De hoofdpersoon daarvan bevindt zich in een kleine kamer en wacht op de komst van twee onbekende mannen die haar willen arresteren. Waar zij van beschuldigd wordt weet zij niet, en ook haar belagers kunnen het haar niet vertellen. Dit gegeven, dat Kafka- of Beckett-achtige associaties op roept, vormt de opmaat voor een hilarische reeks elkaar snel opvolgende absurditeiten, die je eerder zou verbinden met moderne televisiehumor, ergens tussen Benny Hill en Monty Python. Het bevat onder meer de opkomst van de vader en moeder van Elizaveta Bam, een bedelende zwerver, en het gezamenlijk eten van een bord soep. Alle personages barsten zo nu en dan uit in een declamatie van een kort nonsensgedicht. Door de snelheid van de elkaar opvolgende scènes en de visuele kracht van de gebeurtenissen is Charms’ werk zeer geschikt voor moderne opvoeringen. Het is daarom niet verwonderlijk dat Charms in zoveel landen inmiddels een cultstatus heeft.

Maar zijn werk kreeg zijn echte betekenis en, uiteindelijk, zijn ernst, door de maatschappelijke context waarin het ontstond: in de Sovjet-Unie konden de grootste absurditeiten vreeswekkend se rieus worden. In de laatste scène van Elizaveta Bam, die begint als een kopie van de eerste scène, wordt de hoofdpersoon uiteindelijk toch als gevangene afgevoerd. Het is de uitdaging van moderne uitvoerders van Charms’ werk om zonder die historische context de benauwde ernst die schuilgaat achter de hilarische invallen toch voelbaar te maken.

30-9 en 1-10 in de Rotterdamse Schouwburg. Verder evenementen in o.a. Lantaren-Venster, WORM en Perdu