Buitenland

Chinees Belfast

Al een paar decennia weten we wat de toekomst in petto heeft voor China, het land waar een op de vijf aardbewoners zijn wieg heeft staan. In de jaren negentig wachtte de buitenwereld tot een golf van burgerprotest de verstarde Communistische Partij tot liberale hervormingen zou dwingen. In het eerste decennium van deze eeuw wachtten we op een nieuwe generatie van hervormers die van binnenuit de ideologie en het controlesysteem van de staat zouden afzwakken. In het afgelopen decennium wachtten we tot China het leiderschap van de wereld ter hand zou nemen en zich zou presenteren als staatsmodel van de toekomst. Elke keer moesten de buitenlandse analisten hun verwachtingen bijstellen, en dat zal in het komende decennium weer zo zijn. De protesten die al een half jaar Hongkong in hun greep houden, zullen daarin een grote rol spelen.

Het waren pijnlijke beelden uit Hongkong die de afgelopen week op de sociale media rondgingen. In het zwart gestoken studenten die met veel te gevaarlijke wapens hun revolutie verdedigden. Oproerpolitie die studenten en scholieren in elkaar ramde, hun ouders met lunchpakketten schreeuwend buiten de omsingeling. En het onvermijdelijke einde: huilende tieners en twintigers die zich realiseerden dat er tien jaar cel op hen wachtte, en die via tunnels, klimtouwen en het water probeerden te vluchten.

De ingerekende studenten worden nu ‘revolutionairen’: de speciale klasse demonstranten die volgens de historicus Crane Brinton alleen nog tussen aanhalingstekens ‘revolutionair’ worden genoemd omdat hun revolutie is mislukt. Hun opstand houdt zich tot dusver strak aan Brintons historische wetten van de revolutie. Het begint met problemen in het oude regime. Dan beginnen ‘mensen met hoop, niet mensen met wanhoop’ te protesteren. Er komt een tegenreactie van het regime en dan trekken de radicalen de protesten naar zich toe. En vervolgens – meestal – worden die dan ingerekend. Als het leger en de elite van het regime verenigd blijven, mislukt een revolutie namelijk altijd.

Hongkong kan nog een lange schaduw vooruit werpen

Dat betekent niet dat de protesten in Hongkong zonder gevolg zullen zijn. De huidige president van China, Xi Jinping, heeft herstel van de macht en het aanzien van China tot de centrale kenmerken van zijn presidentschap gemaakt. Dat heeft hij de afgelopen zeven jaar onder meer ingevuld met hereniging en gelijkschakeling van heel China, samengevat in de term ‘Eén China’. Daaronder valt de opsluiting en indoctrinatie van honderdduizenden Oeigoeren, een grootschalige interne zuivering in de Communistische Partij, het opschroeven van de interne controle in China, het wegschaven van de rechten in het formeel autonome Hongkong en uiteindelijk de inlijving van Taiwan, desnoods met geweld.

Maar wat blijft er van dat prestige en van het vergezicht over als China Hongkong niet kan controleren? In plaats van vooruit te kijken naar vervolmaking van Xi’s Eén China zal iedereen met argusogen speuren naar voortekenen van nieuwe volkswoede. Dat wordt, denk ik, de verwachting van het komende decennium: dat China’s ambities verzanden in doorgeschoten interne controle en het regime na massale onvrede wordt gedwongen te hervormen.

Ook als dat niet gebeurt, kan Hongkong nog een lange schaduw vooruit werpen. De lengte van de protesten, het draagvlak onder de bevolking, en de radicalisering ervan, suggereren ook dat Hongkong een soort Chinees Belfast of Bilbao kan worden, waar een clandestiene, gewelddadige beweging lang actief kan zijn, steunend op sympathie en demonstraties van een deel van de bevolking. De symbolische functie daarvan zou beantwoorden aan wat Ian Buruma schetste toen Hongkong in 1997 een autonome regio van China werd. ‘Voor het eerst sinds de jaren dertig zullen nu twee soorten Chinees patriottisme met elkaar botsen onder één Chinese vlag’, schreef Buruma in The New York Review of Books. De democraten van Hongkong ‘lijken geen kans te maken’, schreef hij. ‘De officiële patriotten hebben het geld en de geweren. Maar op lange termijn kan de liefde voor vrijheid sterker blijken te zijn. In dat geval kan Hongkongs thuiskomst het gevaarlijkste tribuut blijken te zijn dat ooit in de schoot van een Chinese tiran viel.’ Het is misschien niet waarschijnlijk, maar nog steeds wel mogelijk.