Hoe maak je tv-drama over mannelijkheid?

‘Christ, what an asshole’

Series als The Wire, Mad Men en Breaking Bad zijn zo verslavend omdat ze draaien om een man die stuit op de beperkingen van zijn traditionele opvattingen over mannelijkheid. En ook nog gevoel heeft.

IN HET EERSTE decennium van de 21ste eeuw ontstond er in de kritiek geleidelijk de overtuiging dat we op dit moment het gouden tijdperk van de televisie meemaken. Terwijl waardeloze, door computeranimaties gedomineerde films steeds meer schermen in het multiplex vullen, is er een renaissance gaande in drama op het kleine scherm, ditmaal een hi-def-scherm. Dankzij DVR en iTunes konden kijkers ingewikkelde plotlijnen en genuanceerde karakterontwikkelingen volgen, en kleinere zenders als HBO en AMC maakten naam door het tv-drama naar een kunstzinniger niveau te brengen. Chuck Klosterman stelde terecht dat de vier beste programma’s van deze renaissance The Sopranos, Mad Men, The Wire en Breaking Bad zijn, en daar zou ik een tweede rijtje aan willen toevoegen van door de kritiek geprezen maar iets minder opgehemelde series als Friday Night Lights, True Blood, The Shield, The Walking Dead en Justified.
De beste series waaruit deze televisie-renaissance bestaat hebben een paar dingen gemeen: hoge productiekosten, grotere investering in acteertalent en gecompliceerde plots die een publiek veronderstellen dat geen enkele aflevering mist. Maar met als enige uitzondering True Blood - dat zoveel camp heeft dat het een genre op zichzelf vormt - hebben al die series nog iets gemeenschappelijk. Elke andere niet-vampierserie draait om een moderne man die worstelt met de beperkingen van zijn ideeën in een wereld vol complexiteit en veranderingen die het onmogelijk maken om te overleven door simpelweg te vertrouwen op oude gender-waarden. Als je een goed ontvangen tv-serie wil maken, moet je een patriarch neerzetten, liefst in een uiterst masculiene omgeving, en vervolgens beginnen zijn zekerheid langzaam af te pellen over hoe de wereld in elkaar zit en wat het betekent om een man te zijn in die wereld.
The Sopranos zette de trend in gang door een personage te creëren dat rechtstreeks afkomstig was uit de filmtraditie van grove mannelijkheid, de maffioso. Gangsters zijn zulke symbolen van excessieve mannelijkheid dat de beroemdste film aller tijden over de maffia, The Godfather, onomwonden het vaderschap, zowel reëel als symbolisch, presenteert als de bron van macht. Maar The Sopranos speelde met dit beeld door de focus te leggen op de feminiene sfeer van het gezin en door Tony in een gefeminiseerde positie te plaatsen: op de divan van de therapeut - waardoor de mannelijkheid van dit allermannelijkste type van filmkarakters werd gedestabiliseerd. En daarmee was het sjabloon geschapen. Amerikanen kunnen er niet genoeg van krijgen om te zien hoe machtige mannen botsen tegen muren die zijn opgetrokken door de beperkingen van oppervlakkige, traditionele mannelijkheid.
The Wire draaide om vergelijkbare thema’s, maar aangezien het een hoofdpersoon-vrije serie is, voelde de bestudering van mannelijkheid vaak wat abstracter. Desondanks ondermijnden de makers met veel plezier traditionele mannelijkheid, door het hardste personage, Omar, een homoseksuele man te maken, en de tegenstander van McNulty, Stringer Bell, een stijve streber die liever een kantoorbaantje heeft dan een leven als een soldaat. En voor het geval dat McNulty’s masculiene excessen die tot zijn persoonlijke neergang leidden nog niet scherp genoeg van zichzelf waren, werd zijn personage tegenover de even slimme maar meer volwassen Lester Freamon gezet, die in zijn vrije tijd poppenhuizen maakte. Het onderstreepte allemaal de grotere thema’s van een serie die de hoogst masculiene werelden van politieagenten en drugsdealers portretteerde als een sisyfusiaanse hel waaruit geen ontsnappen mogelijk is.
De vloed van kwaliteitstelevisie dwaalde nooit erg ver af van het bestuderen van machtige mannen in masculiene werelden die worden geconfronteerd met de beperkingen die mannelijkheid met zich meebrengt. Bij Mad Men wordt het thema al aangesneden in de titel en de titelsequentie met een man in pak die begint in een kantoor en daarna in de afgrond duikt, omringd door de belachelijke consumenten-beelden die hij creëert in zijn eigen poging het universum te bedwingen. De serie maakt waar wat ze belooft. De meeste problemen die Don Draper heeft komen rechtstreeks voort uit zijn onmacht om het fantasieleven van de manager los te laten: ondergeschikten commanderen, seks gebruiken als een manier om vrouwen te veroveren, zich koesteren in de bewondering van de maatschappij voor zijn perfecte nucleaire gezin, en proberen de droomwereld van Amerika te sturen door middel van reclame.
In het vierde seizoen van de serie zien we hoe de makers het thema van giftige mannelijkheid behoedzaam uitwerken. Nadat hij zijn gezin en zijn bedrijf en bijna zijn leven is kwijtgeraakt, geeft Don zijn leven een andere wending door zich los te maken van zijn gehechtheid aan ouderwetse ideeën over mannelijke macht. Hij heeft een afrekening met zijn ondergeschikte Peggy, en eindelijk ziet hij haar als een gelijke. Hij stopt met vrouwen versieren omdat ze onderdanige trofeeën zijn, en vindt in plaats daarvan een zekere mate van vrede door iets te beginnen met een onafhankelijke, uitdagende vrouw van zijn eigen leeftijd. Heel even is hij gelukkig als hij zich losmaakt van de rol van dominante man, maar tegen het einde van het seizoen wordt hij weer gegrepen door de fantasie van patriarchale macht, wat hem ertoe brengt zijn vriendin de psychologe te dumpen voor een veel jongere secretaresse. Kijkers verwachten ongetwijfeld dat seizoen vijf ermee begint dat Don er weer beroerd aan toe is, in de macht van dit masculiene model en niet in staat een weg terug te vinden naar zijn ware zelf.

FRIDAY NIGHT LIGHTS vertelt een vergelijkbaar verhaal, maar in veel sympathieker termen, en met minder ellende en mislukkingen voor de protagonist. In het begin leek de serie een ode te zijn aan de codes van traditionele mannelijkheid - en aan de patriarch, in de persoon van Coach Eric Taylor. Maar toch laat een nadere bestudering van het programma zien dat het ook een serie is over een man met ouderwetse waarden die zich moet aanpassen om een meer bevredigend leven te kunnen leiden. Erics masculiene code brengt hem naar de top van het footballcoachen op een highschool, maar al gauw blijkt zijn mannelijke eergevoel onvoldoende om zijn baan te beschermen. (In de seizoenen vier en vijf verhuist Taylor naar een nieuwe school in een veel armere buurt.) In combinatie met de steeds dwingender eisen van zijn vrouw en dochter om meer respect en onafhankelijkheid te krijgen, zorgt dat ervoor dat hij vaker doordraait, en maakt het hem almaar gespannener doordat hij tegenover problemen komt te staan waar zijn act als sterke-maar-zwijgzame man niet langer werkt.
In het vijfde en laatste seizoen was Friday Night Lights niet alleen een studie naar mannelijkheid geworden maar zelfs een serie met een openlijk feministische agenda. Coach Taylor wordt gedwongen om te accepteren, kort achter elkaar, dat een vrouwelijke student eist dat hij haar begeleidt om coach te worden, dat zijn dochter van hem verlangt dat ze wordt geaccepteerd als een volwassene die haar eigen fouten mag maken, en dat zijn vrouw eist dat hij eindelijk, nadat zij hem twintig jaar heeft gesteund, ook eens de andere kant op kijkt en haar gaat steunen. Langzaam maar zeker gaat Eric beseffen dat er niet echt een reden is om tegen ze te vechten. Als hij bijdraait en hun perspectief kiest, wordt hij beloond met een happy ending: we zien Eric op een veld met zijn nieuwe team van buitenbeentjes - inmiddels studenten - dat een echt team gaat worden, en we hebben alle reden om aan te nemen dat zijn nieuwe, zachtmoediger visie op het leven hem goed van pas zal komen bij zijn nieuwe project.
Beginnen met een man als centrum en vervolgens de vrouwelijke personages de ruimte geven om te bloeien en steeds meer van het programma over te nemen - al is het maar als contrapunt voor de strijd van het hoofdpersonage met mannelijkheid - gebeurt in deze series vaker wel dan niet. Friday Night Lights begint als een verhaal over een man met een huisvrouw en een footballteam, en in het derde seizoen kan het beter worden omschreven als een serie over een getrouwd stel dat als een team de wereld tegemoet treedt, waarbij de carrière van Tammi Taylor bijna net zo veel aandacht krijgt als die van Eric. Fans maken vaak grappen over hoe het kan dat een serie die Mad Men heet alle andere tv-drama’s achter zich laat in het neerzetten van levensechte, fascinerende vrouwelijke personages, inclusief personages die openlijk feministische eisen beginnen te stellen (en die waarschijnlijk nog vóór het eind van de serie het F-woord zullen laten vallen).

EN DAN heb je natuurlijk nog Breaking Bad, waarin het belangrijkste vrouwelijke personage, Walts echtgenote Skylar, in de eerste twee seizoenen van het dommige type was en puur en alleen bestond als iemand voor wie je geheimen moest bewaren. Maar zo gauw ze eenmaal die rol aflegde, zich op de hoogte stelde van wat er allemaal gebeurde in haar leven, en haar eigen beslissingen begon te nemen, schakelde de serie naar een andere versnelling, en ging de concurrentie aan met Mad Men: wat is de beste televisieserie van dit moment?
De kritiek op giftige mannelijkheid in Breaking Bad is misschien wel bijtender en onweerstaanbaarder dan die in Mad Men. Anders dan Don Draper is Walter White in het begin van de serie niet een scherpe verbeelding van dominante mannelijkheid. Integendeel, Walt wordt neergezet als een zwakke, krachteloze leraar, wiens enige bron van macht, zijn wetenschappelijke genialiteit, niets voorstelt in een hyper-masculiene kapitalistische wereld. Integendeel, zijn intelligentie lijkt hem te hebben veroordeeld tot de rol van nerd voor zijn hele leven. Zelfs zijn keuze om de wereld van het maken en verhandelen van crystal meth te betreden komt voort uit zwakheid: Walt gelooft dat hij zal sterven aan kanker voordat hij de consequenties onder ogen zal moeten zien, hetzij door de politie, hetzij door de gangsters die de drugsmarkt beheersen.
Maar naarmate de tijd verder woelt en Walts kanker terugtrekt raakt hij steeds meer geobsedeerd door het idee dat hij omdat hij zo geniaal is in het fabriceren van meth een echte slechterik is, het tegenovergestelde van de nerd-achtige sukkel die de wereld in hem ziet. Hoe meer hij erdoor geobsedeerd raakt om te bewijzen dat hij in staat is te domineren en te controleren, des te verder hij verwijderd raakt van zijn vrienden en zijn gezin, zich naar binnen keert en ten slotte levend wordt verslonden door zijn eigen obsessie. Don Draper zou je kunnen zien als de Hamlet van de kwaliteitstelevisie, aangetrokken door geïdealiseerde fantasieën en niet in staat met de realiteit om te gaan. Maar Walter White is Macbeth, die levend wordt verslonden door grenzeloze ambitie en trots. Of, zoals mijn vriend en ik minstens drie keer per aflevering zeiden tijdens het vierde seizoen: ?Jezus, wat een klootzak.’

SERIES ALS Justified, The Shield en The Walking Dead onderzoeken mannelijkheid niet zo scherp en dwingend als Mad Men, Breaking Bad of zelfs Friday Night Lights, maar ze houden zich wel bezig met enkele tropen van getroebleerde mannelijkheid om kijkers verslaafd te maken. De centrale personages van alle drie die series komen uit de wereld van justitie en politie, en veel van de spanning in die series komt eruit voort dat de hoofdpersonages tegen persoonlijke grenzen aan lopen die voortkomen uit hun eigen opvattingen van mannelijkheid. Mannen vinden het eerder moeilijk dan makkelijk om te geloven dat mannen de baas moeten zijn, beslissend kunnen optreden zonder hulp, en in staat zijn te leiden zonder dat iemand hun autoriteit betwijfelt. Het resultaat is verslavende, onderhoudende televisie.
Maar wat als tv-producenten afdwalen van de magische formule van het opbouwen van een serie rond een machtige man die worstelt met de beperkingen van traditionele mannelijkheid? Tot nu toe niets aan de hand. Ironisch genoeg ontginnen deze nieuwe series over mannen terrein dat vertrouwd is bij feministen en zelfs in veel gevallen kan worden omschreven als expliciet feministisch. Maar hoeveel feminisme er ook op tv te zien is, kwaliteitsdrama over vrouwen is nog niet van de grond gekomen. Vrouwen krijgen heel veel vlezige, complexe rollen in deze topseries, maar alleen als bijpersonages in programma’s die draaien om het gender-drama van mannen. De enige poging van AMC om een serie te bouwen rond een vrouwelijk personage tegenover al die series die om mannen draaien, The Killing, bleek onzinnig en misdadig saai te zijn. Het probleem was deels dat het hoofdpersonage, Sarah Linden, niets van het innerlijke drama bezat dat we wél zien bij onze getroebleerde patriarchen (of zelfs hun gecompliceerde vrouwelijke vrienden). Het werd er niet veel beter op toen de serie probeerde de lat hoger te leggen door Sarah een workaholic met een zeurende zoon en verloofde te maken; kijkers zijn al heel lang moe van verhalen waarin vrouwen worden geportretteerd als niet in staat om een werkend bestaan te leiden wanneer het gezinsleven roept, met name wanneer die vrouwen tienerkinderen hebben die zichzelf kunnen voeden.
Andere op stapel staande dramaseries die om vrouwen draaien en die zich richten op het publiek van het kwaliteitsdrama lijken ook niet echt veelbelovend. Pan Am, een drama over stewardessen in de jaren zestig, wekt de indruk Mad Men te willen zijn zonder ook maar iets van de intelligentie daarvan. The Playboy Club ziet eruit alsof het werd bedacht door mensen die er genoeg van hebben dat de actrices in Mad Men ermee wegkomen dat ze gewone kleren dragen met nul dierenstaarten aan hun kont. De niet-jaren-zestigdramaserie rond een vrouw Smash lijkt minder op een meeslepend drama dan op een hervertelling van All about Eve waarin Eve een zouteloze ingénue is in plaats van een liederlijk monster.
Misschien lenen de absurditeiten van het vrouw-zijn in deze moderne tijd zich niet goed voor drama, en moeten ze vanaf de andere kant worden benaderd: door komedie. Vrouwen doen het erg goed als het centrum van enkele van de beste comedy’s op tv: 30 Rock, Parks and Recreation, The Sarah Silverman Show. In de tussentijd zal ik me niet schuldig voelen als ik kijk naar een parade van fascinerende mannen met machtsproblemen die worden geconfronteerd met een wereld waarin de oude, heldere regels van het man-zijn niet langer gelden.


Oorspronkelijk gepubliceerd op The Good Men Project (goodmenproject.com).

Vertaling Rob van Erkelens