Buitenland

Chronische ontsteking

Lang kon de weldaad van een stille Trump niet duren. Ruim een maand zat er tussen zijn verbanning van Twitter en zijn terugkeer in de openbare discussie. Trump maakte zijn rentree zoals hij president was: altijd bezig zijn gram te halen. Doelwit deze keer was de Republikeinse Senaatsleider Mitch McConnell. Die had Trump weliswaar een dienst bewezen door hem vrij te spreken van het opjutten van de menigte die het Capitool aanviel, maar wel hield McConnell Trump ‘praktisch en moreel’ verantwoordelijk. Dat kwam hem op een openbare brief te staan waarin Trump hem uitmaakte voor verkalkte machtspoliticus. ‘Als de Republikeinse senatoren hem volgen, zullen we niet winnen’, aldus Trump.

Weinigen zullen Trumps karakterisering van McConnell betwisten. Of zijn voorspelling klopt, moet blijken. Trump zelf bleek evenmin een winnende formule. Anders hadden de Republikeinen niet de Senaat, het Huis van Afgevaardigden en het Witte Huis verloren. Tegelijk klopt ook de conclusie van senator en Trump-acoliet Lindsey Graham: zonder Trump wordt winnen erg lastig.

De Republikeinen bevinden zich kortom in een tweespalt, waarvan gehoopt werd dat die vanzelf zou verdwijnen. De partij zag twee mogelijke uitkomsten van de verkiezingen. Trump wint en daarna volgt automatisch een volgende kandidaat. Of Trump wordt hard afgestraft en daarmee kan de partij hem op de mestvaalt leggen. Omdat geen van beide gebeurde, is er nu een richtingenstrijd. Want plotseling heeft de Grand Old Party een vleugel die slecht voegt met de rest. Zoals de Democraten een delegatie hebben die zich niet thuis voelt in de partij omdat die niet progressief genoeg is, hebben de Republikeinen een kleine fractie die het trumpisme te extreem acht. Of die vleugels onbuigzaam blijven of zich netjes op het lichaam laten vouwen, is bepalend voor volgende verkiezingsuitslagen.

Mitch McConnell wilde Trump tegelijk binnen en buiten de tent houden

Die interne strijd bij de Republikeinen hoort bij een breukvlak binnen het conservatisme. Ross Douthat, huisconservatief van The New York Times, betreurde in zijn laatste column het verdwijnen van rechts dat ‘missiegedreven, zelfverzekerd en met de houding van een gentleman’ over het politieke toneel banjerde. Wat daarvoor in de plaats is gekomen, schreef Douthat, is mediagedreven politiek, gevoed door ‘gekrenktheid en het gevoel iets afgenomen te zijn’.

Douthat lijkt vooral bezwaar te hebben tegen de toon van de conservatieven van nu, maar het inhoudelijke verschil met rechts uit de (post-)Reagan-jaren is veel belangrijker. Wat de huidige uiterst rechtse stroming kenmerkt is een aanval op het systeem waarbinnen ze opereert – en waar ze in sommige gevallen de macht aan te danken heeft. Die aanval bestaat uit twijfel zaaien over democratische en rechtsstatelijke procedures en waar het kan het kiessysteem in eigen voordeel buigen of het democratisch proces fysiek aanvallen, zoals Trumps achterban deed. Dit alles wordt gedreven door de opgeklopte overtuiging dat peilingen, stembusuitslagen en parlementaire stemmingen alleen geldig zijn als ze goed uitkomen. Zo niet, dan is het systeem rigged.

Dit antidemocratisch rechts ligt nu voor als kant-en-klare keuze voor de conservatieve partij in de machtigste democratie op aarde. Daarbuiten wordt het grif opgepakt door kleinere rechtse partijen – zie Forum voor Democratie, dat Trumps retoriek heeft gekopieerd en suggereert dat de verkiezingen doorgestoken kaart zullen zijn.

Elk stelsel wordt op eigen wijze geplaagd door antidemocratisch rechts. In een tweepartijenstelsel zoals in Amerika gaat deze stroming voor alles-of-niets. De afgelopen vier jaar was het in de VS alles. Daarna was het plotseling niets. Daarom zijn de Republikeinen nu zo verdeeld. Wat McConnell deed, Trump tegelijk binnen de tent en buiten de tent willen houden, is onmogelijk. De Republikeinse Partij zal moeten kiezen, om vervolgens op te leven of ten onder te gaan.

Een meerpartijenstelsel heeft een ander probleem. Daar kan antidemocratisch rechts voortbestaan als splinter. Dat klinkt minder ernstig, maar een splinter kan voor chronische ontsteking zorgen en, zoals in Nederland, permanent een aanzienlijk deel van de Kamer lam leggen door zetels te vullen die nooit tot regeringsmacht zullen leiden. Niemand weet zeker wat het beste is: ermee leren leven of proberen het de kop in te drukken. In meerdere opzichten is dat het grote dilemma van deze tijd.