‘Churchill wilde Stalins vriendje zijn’

De Britse historicus Laurence Rees onderzocht na de val van de Muur de intieme relaties tussen de nazi’s, Stalin, Churchill en Roosevelt. ‘Stalin is de meest eenzame mens die ooit heeft geleefd.’

LAURENCE REES
ACHTER GESLOTEN DEUREN: DE GEHEIME AFSPRAKEN TUSSEN STALIN, DE NAZI’S EN HET WESTEN
Vertaald door Rob Hartmans, Ambo, 496 blz., € 29,95

De val van de Berlijnse Muur in 1989 was voor de Britse historicus, journalist en documentairemaker Laurence Rees het begin van een jarenlange odyssee door Rusland en Oost-Europa. Hij interviewde er tientallen Rode Leger-veteranen en voormalige geheim agenten die actief waren tijdens de Tweede Wereldoorlog. ‘Zolang de communisten de macht in handen hadden, kon niemand een zinnig woord schrijven over de politiek en de rol van de voormalige Sovjet-Unie tijdens de Tweede Wereldoorlog’, zegt Rees. ‘Alle archieven waren gesloten en het was onmogelijk om met getuigen te praten. De val van de Muur zorgde voor een radicale verandering.’
Laurence Rees verzamelde een schat aan nieuwe informatie waardoor hij de ‘intieme’ verhoudingen tussen ‘De Grote Drie’, sovjetdictator Jozef Stalin, de Britse premier Winston Churchill en de Amerikaanse president Theodore Roosevelt, gedetailleerd in kaart kon brengen. Hij schreef er het fantastische World War II: Behind Closed Doors over en bewerkte het boek tot een zesdelige BBC-documentairereeks. In september verschijnt de Nederlandse vertaling.
Rees begint zijn boek met de boude stelling dat voor miljoenen mensen achter het IJzeren Gordijn de Tweede Wereldoorlog niet in 1945 eindigde, maar in 1989, met het einde van het communisme. ‘Ik ben opgegroeid in de jaren zeventig. Op school leerde ik dat de Tweede Wereldoorlog een morele oorlog was, die draaide om het verslaan van het grootste kwaad dat de wereld ooit had gezien. Onze leerkrachten focusten op de slag om Duinkerken, D-Day en op de dappere Britten die steeds verder oprukten en het arme België en Frankrijk bevrijdden. Dag na dag werd ons ingeprent: “My goodness, wat zijn wij toch een fantastisch volk!” Ook al waren we het Empire kwijt, op moreel vlak bleven we onovertroffen. Natuurlijk schonken onze leerkrachten af en toe aandacht aan bondgenoot Stalin, maar die geschiedenis deed niet echt ter zake. Pas toen ik films over de Tweede Wereldoorlog begon te maken en in contact kwam met mensen uit Oost-Europa besefte ik hoe gekleurd onze visie al die jaren was. De Polen kijken totaal anders tegen de oorlog aan. Ze hebben enorm geleden onder het communistische juk. Voor hen kwam de bevrijding in 1989. De Baltische staten kregen hun vrijheid in de vroege jaren negentig. Ze zijn nog steeds bang voor de Russen. Het hoeft ons dan ook niet te verbazen dat al die ex-Oostbloklanden dolgraag bij de Navo willen.’

De Duitsers vielen op 1 september 1939 West-Polen binnen. De Russen vielen twee weken later Oost-Polen binnen. De inval van de Russen lijkt uit ons collectieve geheugen gewist?
‘Ja, en dat is heel bizar. Wij verklaarden de oorlog aan de Duitsers omdat ze op 1 september 1939 het westen van Polen waren binnengevallen. Als gevolg van een niet-aanvalspact dat Stalin een maand eerder met Hitler sloot, viel hij op 17 september 1939 het oosten van Polen binnen. De Duitsers namen de ene helft, de Russen de andere. Op 3 september verklaarden de Britten en de Fransen de oorlog aan Duitsland. Toen Stalin “zijn” deel van Polen annexeerde, reageerde niemand. Tot op de dag van vandaag hebben de Polen dat bezette land nooit teruggekregen. Die zeventiende september schoof de grens tussen Polen en de Sovjet-Unie bijna tweehonderd kilometer op. De sovjets gedroegen zich afschuwelijk in Oost-Polen. Er werd verkracht, gemarteld, eigendommen werden ingepikt, mensen werden opgesloten en vermoord, met als triest “hoogtepunt” de slachtpartij van de officieren in Katyn. Aan het eind van de oorlog mocht Stalin van Churchill en Roosevelt “zijn” stuk van Polen houden.’
U hebt voormalige officieren en soldaten uit het Rode Leger geïnterviewd over hun strooptochten door Polen. Was het moeilijk om hen aan de praat te krijgen?
‘Het was veel gemakkelijker om hen te interviewen dan voormalige nazi’s. Mijn gesprekspartners praatten vrijuit over hoe ze mensen gemarteld hebben en gaven me inzage in de meest afschuwelijke vormen van repressie. Het was een fluitje van een cent om iemand te laten vertellen: “We sloten hen op en sloegen hen tot bloedens toe.” Slechts één onderwerp bleef taboe: verkrachting. Terwijl ik er zeker van ben dat onwaarschijnlijk veel soldaten van het Rode Leger zich bezondigd hebben aan verkrachtingen.
Ik heb twaalf jaar lang intensief met soldaten en NKDV-agenten gesproken. Als het onderwerp verkrachting ter sprake kwam, kropen ze in hun schulp. Na veel aandringen gaven ze toe dat een paar van hun vrienden zich daar schuldig aan hadden gemaakt. Maar zijzelf? Nooit. Net zoals ik op school leerde dat de Britten een nobele, morele kruisvaart voerden, leerden de Russen over de immense opofferingen van hun jongens. Net als in alle grote nationale mythes zit er waarheid in dat “geloof”. Er bestaat geen twijfel over dat de sovjets het grootste aantal mensen hebben opgeofferd.’
De massamoord in Katyn loopt als een bloederige rode draad door uw boek.
‘Katyn is de kanker in de relaties tussen Roosevelt, Churchill en Stalin. Het is exemplarisch voor de problemen die je op je nek haalt als je afspraakjes met een monster maakt om een ander monster te verslaan. Op 5 maart 1940 tekende Stalin hoogstpersoonlijk het doodvonnis van meer dan twintigduizend prominente burgers uit Oost-Polen, in meerderheid officieren uit het Poolse leger. In ’43 kwamen de moorden aan het licht toen de Duitsers een massagraf ontdekten in het woud van Katyn. De nazi’s gebruikten die ontdekking in hun propagandaoorlog. De Britten en Amerikanen minimaliseerden de slachtpartij in Katyn om Stalin toch maar niet voor het hoofd te stoten. Ik heb lang gedacht dat de misdaden van de sovjets in Polen een gevolg waren van wat de nazi’s hun hadden aangedaan. Maar die uitleg houdt natuurlijk geen stand voor wat ze in Polen in ’39 en ’40 hebben aangericht. Want toen gold het niet-aanvalspact met de nazi’s. En toch gedroegen de sovjets zich als echte beesten. Of dat een gevolg was van het stalinisme? De negentiende-eeuwse tsaar Nicolaas I hield ook al van een flinke portie wreedheid. Natuurlijk was het geen pretje om in de Sovjet-Unie onder het juk van Stalin te moeten leven. Er was geen enkele vorm van vrije meningsuiting, het regime was uitgesproken antireligieus, tegen elke vorm van individuele expressie, tegen alles wat het leven de moeite maakt om geleefd te worden.’
Met Stalin als oppermachtige psychopaat?
‘Dat beeld van Stalin als psychopaat leeft bij veel mensen, maar is een grote misvatting. Churchill en Roosevelt stonden oorspronkelijk erg sceptisch tegenover Stalin. Hun scepticisme verdween nadat ze hem hadden ontmoet. De toenmalige Britse minister van Buitenlandse Zaken Anthony Eden ontmoette Stalin in december 1941. Naderhand schreef hij: “Ik probeerde me tijdens onze ontmoeting Stalin voor te stellen, druipend van het bloed van zijn vijanden, maar dat lukte gewoon niet.”
Churchill schudde de sovjetdictator voor het eerst de hand in augustus ’42. Achteraf jubelde hij: “Stalin is een grote mijnheer!” Stalin verschilde totaal van Hitler of Mussolini. Britse politici hadden die laatste twee voor de oorlog ontmoet en rubriceerden hen onder het hoofdstuk “monster”. Op een bijeenkomst met Hitler kon niemand er een speld tussen krijgen. Zijn architect Albert Speer vertelde daarover. Als je zei: “Wel, de joden…”, reageerde de Führer met: “Joden!” En weg was hij voor een tirade van een half uur tegen de joden.
Stalin gedroeg zich totaal anders. Hij was een intense, intelligente luisteraar, met een cynisch gevoel voor humor. Churchill en Roosevelt voelden zich heimelijk tot hem aangetrokken. Ze vonden het opwindend om te kunnen wheelen and dealen met een man die gewoon kon zeggen: “Weet je wat? Maak ze allemaal af.” Er is die veelzeggende dialoog tussen Churchill en Stalin op de conferentie van Potsdam in 1945. Om wille van de verkiezingen moet Churchill terug naar Groot-Brittannië. Hij is bang dat hij niet opnieuw verkozen zal worden. Stalin zegt tegen hem: “Je kunt die verkiezingen beter afschaffen.” Stalin had die aura van stille, immense macht rond zich hangen. En hij was duidelijk niet gek.’
Maar hij joeg wel miljoenen mensen over de kling…
‘Hij moordde omdat hij in dingen geloofde. Veel misdaden in de geschiedenis zijn een gevolg van het geloof en het idealisme van mensen. Stalin was geen dictator zoals Saddam Hoessein, die mensen uit hebzucht liet opruimen. Stalin stuurde meubels uit zijn appartement in het Kremlin terug omdat ze te nieuw waren. Hij zag eruit als een schooier en bezat amper drie pakken. Hij was niet geïnteresseerd in het materiële. Hij handelde uit overtuiging; hij was een “gelovige”. En hij telde veel volgelingen, ook hier in Groot-Brittannië.’

Voor communisten in het Westen moet het een zware schok zijn geweest toen Stalin zijn pact met de nazi’s sloot.
‘De vergaderingen van de Britse communistische partij verliepen toen erg moeilijk. Maar als communist geloofde je in vadertje Stalin. “Kameraad Stalin heeft toegang tot informatie die wij niet kennen. Er moet dus wel een goede reden zijn voor dat pact met Hitler. Laten we hem steunen.” Het geloof in Stalin was een vorm van religie. Vervang “kameraad Stalin” door “God”.
Sommige historici zijn ervan overtuigd dat loyaliteit belangrijk was voor Stalin. Ik geloof daar geen snars van. Hij is de meest eenzame mens die ooit heeft geleefd. Na de zelfmoord van zijn vrouw heeft hij nooit nog een betekenisvolle intieme relatie met iemand gehad. Zijn minister van Buitenlandse Zaken Vyacheslav Molotov heeft Stalin altijd loyaal en trouw gediend. Aan het einde van de oorlog behandelde Stalin hem als een stuk vuil. Molotov was getrouwd met Polina Semyonovna en stapelverliefd op haar. Stalin vertrouwde haar niet, liet haar oppakken en verbannen. Vervolgens gooide hij Molotov uit het Politburo.’
Stalins pact met Hitler uit 1939 ging wel erg ver: u beschrijft hoe hij materiële hulp offreerde aan de Duitsers.
‘Veel mensen weten dat niet. Dit is nieuw materiaal. Stalin hielp Hitler economisch en militair. Zo kregen de Duitsers een bevoorradingsbasis in Moermansk. Een recent ontdekt officieel document citeert de woorden van Stalin aan de nazi-onderhandelaar Joachim von Ribbentrop in september ’39: “We zullen het Duitse leger komen helpen als het in de problemen zit.”’
Toen Stalin zijn ‘duivelspact’ met Hitler sloot, gokte hij erop dat de Führer hem met rust zou laten.
‘Vanuit Stalins oogpunt was de deal met de nazi’s pragmatisch. Ze verdeelden Polen onder elkaar, in ruil lieten ze elkaar met rust. Niemand geloofde dat de nazi’s in staat waren om de Fransen, de Belgen en de Nederlanders in de pan te hakken. Het Duitse leger was helemaal niet super bewapend en technologisch hoogstaand. In die tijd hadden de Britten en de Fransen meer tanks dan de Duitsers. De nazi’s hebben ontzettend veel geluk gehad. Tegelijkertijd waren ze zeer gedisciplineerd en geloofden ze in hun idealen. Stalin had niet verwacht dat de Duitsers zo snel succes zouden boeken en hij kon eerst niet geloven dat de Fransen zich overgaven. Iedereen was stomverbaasd dat Hitler de klus in zes weken klaarde. Op 22 juni 1941 viel de Führer de Sovjet-Unie binnen. Zijn generaals dachten: dit wordt even gemakkelijk.’
In uw boek komt Winston Churchill naar voren als een vat vol emoties.
‘Als ik naar oud filmmateriaal van Churchill kijk, krijg ik altijd het gevoel dat ik naar een acteur zit te kijken die een slechte vertolking van Churchill geeft. Winston Churchill was zo over the top. Je zou hem willen laten stoppen, en vragen om het nog eens opnieuw te doen, met minder overdrijvingen. Hij was immens charismatisch, met hoge ups en diepe downs. Hij gedroeg zich vaak kinderachtig verveeld. Hij was open, bombastisch… Hij droomde er echt van om een grote historische figuur te worden.
Bij zijn eerste ontmoeting met Stalin, in Moskou in augustus ’42, gedroeg Churchill zich als een groot klein kind. Hij raakte helemaal over de toeren toen Stalin de Britten ervan beschuldigde dat ze de Russen in de steek lieten in de strijd tegen de nazi’s. “Beseft die boer niet dat hij te maken heeft met de eerste minister van het Britse Rijk?” brieste hij. Churchill was in zijn trots gekrenkt en wilde niet naar een galadiner dat de sovjets te zijner ere hadden georganiseerd. Na veel aandringen van zijn diplomaten ging hij uiteindelijk toch. Uit protest kleedde hij zich in plaats van in smoking in een idiote overall. Hij wou het liefst terug naar Groot-Brittannië stormen, omdat hij vond dat Stalin hem niet met het juiste respect behandelde. Op de laatste avond schonk Stalin ruim wodka. Churchills stemming draaide helemaal om. Na die zuippartij was Stalin plots weer de bovenstebeste. Voor Churchill waren vriendschap, liefde en gevoel alles. Hij voelde alles. Stalin voelde helemaal niets. Maar Winston Churchill wilde zo graag zijn vriendje zijn.’
Wat voor politicus was Theodore Roosevelt?
‘Roosevelt vertelde nooit iets aan iemand. Hij bracht zijn eigen minister van Buitenlandse Zaken amper op de hoogte van wat er gebeurde. Tegen zijn minister van Financiën zei hij: “Ik laat mijn linkerhand nooit weten wat mijn rechterhand doet.” De Britten vonden het afschuwelijk om zaken met hem te doen. “Dankzij Roosevelt is het chaos in het Witte Huis”, zeiden ze.
Roosevelt hield geen dagboek bij, geen notities, niets. Daardoor is het voor een historicus extra lastig om te achterhalen wat er in de man omging en wat zijn achterliggende motieven waren. Ik vermoed dat Roosevelt bij al zijn beslissingen opportunistisch rekening hield met het effect dat ze in Amerika konden hebben. Aan het eind van de oorlog beloog en bedroog hij de Polen. Hij probeerde ze te doen geloven dat hij er niet mee instemde dat Stalin Oost-Polen mocht houden. Hij nam Stalin in vertrouwen en vertelde hem waarom hij de Polen beloog: “Er zijn miljoenen Poolse inwijkelingen in Amerika die bij de verkiezingen van ’44 tegen mij kunnen stemmen.” Roosevelt was een opportunist, maar merkwaardig genoeg ook een visionair, want per slot van rekening is hij degene die de Verenigde Naties heeft gecreëerd.’