‘City 40’ toont de eenzame strijd tegen een Russisch nucleair geheim

De Russische provinciestad Ozjorsk stond lange tijd niet eens op de kaart. Vanwege het nucleaire complex dat er gevestigd is en vanwege de kernrampen die er plaatsvonden wilden de autoriteiten haar geheim houden. De documentaire City 40 laat zien hoe activiste Nadezhda Kutepova strijdt tegen de geheimzinnigheid.

In Ozjorsk, een gesloten stad in Rusland, leven de bewoners omringd door prikkeldraad. Alleen met de juiste papieren op zak mag je de stad in en uit. Het gebied is gesloten voor de buitenwereld wegens het strategische belang van Majak, een van de grootste nucleaire complexen ter wereld en de grootste werkgever in Ozjorsk. In de jaren vijftig en zestig vonden hier drie kernrampen plaats met catastrofale gevolgen, maar grotendeels verzwegen door de Russische staat. Nog steeds is het een van de meest vervuilde gebieden op aarde.

Medium schermafbeelding 2017 03 17 om 18.10.09
Screenshot uit documentaire ‘City 40"

In de documentaire City 40 (de benaming van de stad in de tijd van de Sovjet-Unie) zie je hoe Nadezhda Kutepova, inwoonster van Ozjorsk, een eenzame strijd voert tegen het nucleaire complex Majak en opkomt voor de rechten van de inwoners van deze gesloten stad. Een strijd die er uiteindelijk toe leidde dat ze Rusland moest ontvluchten op beschuldiging van spionage. Nu woont ze in Frankrijk, in afwachting tot ze weer terug kan keren. In de aanloop naar de vertoning van City 40 op het Movies that Matter Festival praat ik met Kutepova via Skype.

Nadezhda Kutepova, moeder van drie jonge kinderen, is geboren in Ozjorsk. Het is een stadje met ongeveer negentigduizend inwoners in de Oeral, niet ver van Tsjeljabinsk. Het is niet de enige gesloten stad in Rusland, een verschijnsel dat voornamelijk stamt uit de Sovjet-Unie, maar nog steeds bestaat. Er zijn in Rusland op dit moment 44 gesloten steden met in totaal ongeveer 1,3 miljoen inwoners. Voor Kutepova was het als kind de normaalste zaak van de wereld. ‘Ik ben opgegroeid in een stad met prikkeldraad en een hek eromheen. Ik wist niet anders. Toen ik er als kind achter kwam dat andere steden open waren, was dat voor mij een erg vreemd idee’, vertelt ze. ‘Toen ik dit voorlegde aan mijn moeder kreeg ik als antwoord dat onze stad een geheim was omdat wij een erg belangrijke taak vervulden voor ons land. Ze drukte mij op het hart dat het strikt verboden was om hier met vreemden over te praten omdat dit spionnen of vijanden zouden kunnen zijn.’

Met deze belangrijke taak doelde de moeder op het nucleaire complex Majak waar tot op heden een groot deel van de inwoners van Ozjorsk werkzaam is. Nu wordt hier voornamelijk kernafval opgewerkt en produceren ze bijproducten voor de commerciële markt. Maar het complex is gebouwd met als doel kernwapens te maken. De bouw van Majak startte na de bom op Hiroshima. De Sovjet-Unie besefte dat zij achter liep in de ontwikkeling van kernwapens en begon aan een inhaalslag. In rap tempo werd een volledig nucleair complex uit de grond gestampt, grotendeels gebouwd door goelaggevangenen. In 1948 begon de productie van uranium. De arbeiders moesten ergens wonen en de stad Ozjorsk was een feit (toen nog genaamd Tsjeljabinsk-40).

In deze beginjaren werd er geen rekening gehouden met de gevaren voor zowel de mens als het milieu. Arbeiders werkten zonder beschermende kleding en velen stierven aan de gevolgen. Tussen 1948 en 1956 dumpte Majak een deel van het kernafval rechtstreeks in de rivier Tetsja, bron van drinkwater voor duizenden omwonenden. Dit wordt beschouwd als de eerste kernramp rondom Majak. Volgens een rapport van Greenpeace zijn hierdoor 124.000 mensen in de 41 omliggende dorpen en stadjes blootgesteld aan hoge straling. Nog steeds is deze rivier zwaar vervuild en vormt ze een constant gevaar voor de lokale bewoners die hier hun vee laten drinken en hun kinderen laten zwemmen.

De tweede kernramp vond plaats in 1957 toen een opslagtank met kernafval ontplofte. Tot de Tsjernobyl-ramp was dit de grootste kernramp die de wereld ooit had gezien. Een radioactieve wolk verspreidde zich over het gebied, uiteindelijk over meer dan vijftienduizend vierkante kilometer; 272.000 mensen werden blootgesteld aan chronische straling. Door de geheimhouding rondom Majak werd de bevolking in eerste instantie niet ingelicht. Pas na een week kwam de evacuatie op gang, maar nog steeds zonder uitleg over de reden. Een deel van de bewoners werd uiteindelijk geëvacueerd, maar voor velen was het al te laat. Ongeveer zevenduizend mensen bleven wonen in dit zeer besmette gebied.

De derde ramp voltrok zich in de zomer van 1967. Het was zo heet dat een deel van het nabijgelegen Karatsjameer droog kwam te staan, een van de plekken waar kernafval werd gedumpt. De wind verspreidde het zwaar radioactieve stof van de bodem en het werd zo uitgestrooid over een gebied van bijna drieduizend vierkante kilometer, waarbij 42.000 mensen werden blootgesteld aan te hoge straling.

In Ozjorsk zette Kutepova zich in voor de eerste, tweede en derde generatie slachtoffers van deze kernrampen. Tijdens de Sovjet-Unie was hierover vrijwel niks bekend. ‘Pas in de jaren negentig druppelde de eerste informatie binnen over de gevolgen van vervuiling en straling’, zegt ze. Het patriottisme voor haar stad en voor Majak zat toen nog zo diep dat ze dit in eerste instantie niet wilde geloven. Ze deed het, net als de rest van de inwoners van Ozjorsk, af als lasterpraat. ‘Ik dacht dat ze deze onzin verspreidden omdat ze onze mooie fabriek wilden sluiten.’ Later kreeg Kutepova meer rapporten en documenten onder ogen en drong de omvang van deze humanitaire ramp tot haar door. ‘Ik begreep dat er iets heel erg mis was.’ Dit besef leidde ertoe dat Kutepova eind jaren negentig de ngo Planeta Nadezhd (Planeet van Hoop) oprichtte.

‘Veel mensen raakten besmet in de beginjaren van Majak en na de rampen. Maar de latere generaties weten vaak niet dat hun (voor)ouders besmet waren en dat hun eigen klachten hiermee te maken kunnen hebben’, vertelt Kutepova. Met haar ngo probeerde ze bewustzijn te creëren en hielp ze mensen met het krijgen van een schadevergoeding. Het is een persoonlijke strijd, want ook haar vader en grootouders zijn overleden aan de gevolgen van kanker. Het bureautje van Kutepova was een laatste noodgreep voor mensen die verder nergens meer terecht kunnen. Volgens de wet hebben slachtoffers recht op een schadevergoeding voor hun falende gezondheid of die van hun kinderen. Aanspraak hierop maken is echter een moeizaam proces en het gebeurde maar zelden dat ze een rechtszaak won.

Kanker als gevolg van nucleaire straling is niet te onderscheiden van ‘gewone’ kanker, dus dit bewijzen is erg lastig en de lijst van door de staat erkende aan straling gerelateerde ziektes wordt steeds verder ingekort. Daarbij komen nog allerlei bizarre bureaucratische obstakels. ‘Het is vrijwel onmogelijk om te bewijzen dat je grootouders werkten als schoonmakers van nucleair afval na de ramp in 1957. Omdat de stad geheim was konden mensen zich hier niet inschrijven. In de paspoorten van mensen geboren voor 1994 staat als woonplaats Tsjeljabinsk, de dichtstbijzijnde grote stad. Het feit dat ze officieel woonachtig waren in Tsjeljabinsk geldt voor de staat als bewijs dat ze niet in Ozjorsk als schoonmaker van kernafval hadden kunnen werken. Hun kinderen en kleinkinderen hebben dus geen recht op schadevergoeding.’

In 2013 spande Kutepova een zaak aan voor een moeder wier kindje op zesjarige leeftijd was overleden aan leverkanker. ‘Wij wilden aantonen dat het overlijden van dit kindje een gevolg was van het feit dat haar oma na de ramp in 1957 als schoonmaker van het kernafval werkte. De zaak werd afgewezen, maar alle kranten stonden er vol van. Het was echt een schandaal in onze regio. Iedereen had het erover en het genereerde veel aandacht voor het onderwerp’, herinnert Kutepova zich. Vrij kort daarna werd Kutepova door het Ministerie van Justitie aangemerkt als ‘buitenlands agent’. Blijkbaar had ze met deze zaak de woede op haar hals gehaald van de autoriteiten. Het was een duidelijke waarschuwing dat ze vanaf nu op haar tellen moest passen.

Behalve dat ze schadevergoeding aanvroeg voor stralingsslachtoffers hielp Kutepova mensen met problemen gerelateerd aan de beperkingen van het wonen in een gesloten stad. De geheime dienst bepaalt wie er toegang krijgt tot de stad en dat gaat niet altijd goed. Ook hierover konden mensen bij Kutepova aankloppen. Het ging dan vaak om zaken als toestemming aanvragen om familieleden de stad te laten bezoeken. Met deze rechtszaken had ze vaker succes.

Een groot probleem bij deze administratieve zaken alsmede bij de zaken rond stralingsslachtoffers is dat mensen zichzelf niet altijd als slachtoffer zien. In tegenstelling tot mensen in de besmette gebieden buiten Ozjorsk hebben de meeste inwoners van het gesloten Ozjorsk volgens Kutepova helemaal niet het gevoel dat hen onrecht wordt aangedaan. Dit komt door de propaganda. ‘Iedereen die is geboren in de gesloten stad is van kinds af aan ingeprent dat ze op een heel bijzondere plek wonen, dat de inwoners een cruciale rol vervullen in de bescherming van het land en dat de rest van het land hen daarvoor erg dankbaar is. Dit idee leeft nog steeds heel erg. Mensen zijn trots dat ze hier wonen. Het idee dat je daar soms wat voor moet inleveren binnen je persoonlijke leven is op deze manier acceptabel.’

Toen Kutepova net begon met haar ngo ondervond ze veel weerstand vanuit de bevolking. Mensen zagen haar als een verrader. ‘Ze vinden dat Majak altijd voor hen gezorgd heeft. Het is erg moeilijk om daar tegen in opstand te komen. Ook mijn moeder werd er door haar vriendinnen op aangesproken dat haar dochter zulke schaamteloze leugens verspreidde.’

De lokale media dragen volgens Kutepova nog steeds dit idee uit: ‘Majak heeft een eigen krant die veel wordt gelezen. Hierin wordt constant benadrukt hoe belangrijk de fabriek is en hoe belangrijk de inwoners van de stad zijn.’ Kutepova probeert mensen te wijzen op de tegenstelling. Ze zegt dan tegen de oude inwoners: ‘Je beweert dat je de wereld hebt gered, maar nu kun je niet eens een kleine beetje schadevergoeding krijgen voor de aandoeningen die je hebt opgelopen. Als je iets groots gedaan hebt voor je land, dan moet dit land ook iets voor jou terug doen.’ De kritiek vindt zelden gehoor.

Volgens Kutepova wordt deze propaganda gebruikt om mensen hun lot te laten accepteren. ‘De hele regio rondom Majak is zwaar besmet. Voor ons is het dagelijkse kost dat er mensen doodgaan aan kanker. Bijna iedereen heeft wel naasten verloren. Om mensen toch zo gek te krijgen om hier te wonen en te werken heeft Majak iets nodig om de mensen te laten geloven dat ze slachtoffer zijn geworden in naam van iets groots. Dat dit het waard was om voor te sterven.’

Tijdens de Sovjet-Unie bood Ozjorsk qua levenstandaard allerlei voordelen. Waar de winkels in de rest van Rusland slechts schaars bevoorraad waren, puilden de schappen in Ozjorsk uit met levensmiddelen en luxeproducten. Ook het onderwijs, de gezondheidszorg en het culturele aanbod in de stad waren bovengemiddeld goed geregeld. Het was een manier om de bevolking loyaal en tevreden te houden. 1994 was een keerpunt. Voor die tijd heette de stad eerst Tsjeljabinsk-40 en daarna Tsjeljabinsk-65. Het bestaan van de stad was geheim. In 1994 kreeg de stad de naam Ozjorsk en kwam terug op de landkaart, al bleef ze gesloten voor onbevoegden. Tegelijkertijd gingen de leefomstandigheden in de stad achteruit en tegenwoordig is er volgens Kutepova weinig verschil met andere steden. Mensen hoeven hun woonplaats niet meer geheim te houden en als ze willen kunnen ze verhuizen. Op de beelden in de documentaire zie je inderdaad een typisch Russisch provinciestadje. Brede straten, huizenblokken en parken. Binnen in de stad merk je in feite niks van de geslotenheid.

De stad onderscheidt zich nu vooral door de extra gevaren. Behalve de bestaande extreem hoge straling is het een probleem dat er geen controle is op Majak. ‘Het Karatsjameer is nog steeds zeer radioactief’, zegt Kutepova. ‘Het gevaar is dat water uit dit meer in het grondwater terechtkomt. Majak beweert dat ze dit onder controle hebben, maar dat geloof ik niet. Ze stellen hun eigen normen en controleren deze normen zelf. Ze weigeren om zich te laten controleren door een onafhankelijke partij.’

Ook de aanhoudende cultuur van geheimhouding baart Kutepova zorgen: ‘In 2007 was er een ongeluk bij Majak. Een opslag van kernafval was kapotgegaan waarna kernafval lekte over het terrein. Veel mensen kwamen hiermee in aanraking. Ik hoorde van dit ongeluk via anonieme bronnen. Ik heb het direct gecheckt in mijn netwerk en het bleek waar te zijn. Toen ik met deze informatie naar buiten kwam beweerde de directeur van Majak dat hij hier niks vanaf wist. Ik weet zeker dat er vele incidenten gebeuren maar dat niemand hiervan weet.’

Ondanks deze gevaren hebben mensen nog steeds het gevoel bevoorrecht te zijn. Sergej Kirillov is een voorbeeld van iemand die helemaal tevreden is met zijn lot. Hij is een lokale journalist en wordt geïnterviewd in de documentaire City 40. Een groot voordeel is volgens hem de veiligheid: ‘Hier kunnen onze kinderen tot elf uur buiten spelen. Dat is in andere steden ondenkbaar.’

Kirillov vertelt dat zijn vader in de tijd van de Sovjet-Unie een keer met de trein naar een kuuroord ging. Onderweg kwam er een man bij hem zitten die een gesprek aanknoopte. Hij wilde van alles en nog weten. Zijn vader vertelde volgens de voorschriften dat hij uit Tsjeljabinsk kwam en op de Leninstraat woonde. Blijkbaar was het een test want bij de volgende halte stapte de man uit en zei: ‘Gefeliciteerd, je hebt het goed gedaan. Je hebt niks verklapt over onze stad.’ Kirillov besluit zijn verhaal met de opmerking: ‘Onze stad accepteert geen verraders.’

Dat de stad ook nu nog steeds geen verraders accepteert, blijkt uit het lot van Nadezhda Kutepova. Nadat ze in 2014 als buitenlands agent was aangemerkt en een boete moest betalen omdat ze zich niet als zodanig had geregistreerd, bleven de problemen aanhouden. Op verschillende tv-kanalen werd een mediahetze tegen haar gestart waarin zij werd geportretteerd als een spion die Majak wilde sluiten, een doel dat volgens deze mediaberichten wel verdacht veel overeenkwam met de belangen van buitenlandse mogendheden. Toen deze boodschap ook op de nationale tv werd uitgezonden besefte Kutepova dat ze gevaar liep. Het zou niet de eerste keer zijn dat zwartmakerij op door de staat gecontroleerde tv-zenders een voorbode betekende van strafvervolging.

Kutepova besloot in 2015 met haar kinderen naar Frankrijk te vluchten, waar ze vrijwel meteen politiek asiel kreeg. Hoe haar situatie nu is weet ze niet. Niemand kan haar met zekerheid zeggen of er in Rusland een zaak tegen haar loopt en hoe gevaarlijk het is om terug te keren. Recent was er weer een item over haar op de tv. Dat betekent dat ze haar in ieder geval nog niet zijn vergeten. Voorlopig blijft ze dus nog even in Frankrijk. ‘Ik ben tegen het heersende patriottisme in gegaan en heb de stilte verbroken. Dat is mij niet in dank afgenomen’, blikt Kutepova terug. Ze maakt zich ernstig zorgen over haar geboortestad en wil graag zo snel mogelijk haar werk daar weer voortzetten. ‘Ik was de enige watchdog voor Majak. Nu is er niemand meer die hen in de gaten houdt. Dit geeft mij een groot gevoel van onzekerheid over de toekomst en de veiligheid van de inwoners van Ozjorsk.’

De documentaire City 40 wordt vanaf zondag 26 maart vertoond op het Movies that Matter Festival in Den Haag.