Naomi Klein

Collaterale schade

Wat nu als onze leiders ons volgen, in plaats van andersom?

Wat als ze de opiniepeilingen van vandaag doorvlooien en zichzelf opnieuw uitvinden om het soort leiders te zijn dat wij zeggen te willen? Wat nu als ze niet oorlog voeren omdat ze een effectief antwoord op terrorisme hebben gevonden, maar omdat wij de opiniepeilers hebben verteld dat we ongeduldig aan het worden zijn?

Volgens een poll van de New York Times staat 58 procent van de Amerikanen achter een oorlog «zelfs als dat betekent dat vele duizenden onschuldige burgers gedood kunnen worden». Kunnen we daar werkelijk mee leven?

Ik heb het niet alleen over de moraal maar ook over strategie: kunnen we de potentiële bijverschijnselen van al die collaterale schade verdragen?

Collaterale schade is het jargon dat wordt gebruikt om de «onbedoelde» gevolgen van oorlog te beschrijven, de onschuldige burgers die sterven als het bommen regent. Maar er zijn nog veel meer onbedoelde gevolgen van oorlog. Zoveel zelfs dat de CIA een term heeft bedacht om te beschrijven wat er gebeurt wanneer korte-termijnbeslissingen in oorlogstijd zich tegen de mensen keren die ze hebben genomen: «blowback».

Uit de berichten die naar buiten zijn gekomen over het leven van Osama bin Laden wordt duidelijk dat hij het product is van veel van zulke «onbedoelde gevolgen» van oorlog. Als je zin hebt om te proberen zijn verknipte ideologie te begrijpen, hoef je alleen maar de «collaterale schade» te volgen.

Bin Laden kreeg zijn opleiding en zijn plezier in oorlog toen hij streed tegen de sovjet-invasie van Afghanistan. Tijdens de Koude Oorlog beschouwde de Amerikaanse regering zijn fanatieke religieuze ideeën niet als lijnrecht tegengesteld aan «de beschaving», zoals de retoriek van dit moment zegt. In die tijd zag de CIA ze als waardevolle wapens in de strijd tegen het communisme, die andere bedreiging van «de beschaving». Zij het niet rechtstreeks, financiering, training en wapens van de CIA vonden hun weg naar de islamitische rebellen in Afghanistan. Er zat een zekere logica in dat hele plan: hoe kun je beter een leger van atheïsten terugslaan dan door in stilte een leger te voeden dat geloofde dat het werd gedreven door de toorn van God zelf?

Pas nu blijkt dat al dat geld en al die steun meer hebben gedaan dan alleen de Sovjets verslaan: ze creëerden eveneens een gevoel van onoverwinnelijkheid onder de rebellen: als een islamitische jihad één su per macht had verslagen, waarom dan ook niet een andere? Noem ze vertraagde collaterale schade van de Koude Oorlog.

Maar het was niet alleen deze erfenis die Bin Laden creëerde — daar was meer collaterale schade voor nodig. De haat die Bin Laden, geboren in Saoedi-Arabië en een criticus van de monarchie van zijn land, koesterde, intensiveerde zich verder toen het Amerikaanse leger tijdens de Golfoorlog van Saoedi-Arabië zijn operatiebasis maakte. De Amerikaanse aanwezigheid werd voor veel moslims een symbool van nieuw imperialisme: hier sloten zelfverklaarde vrijheidsstrijders allianties met een autoritaire monarchie, en dat alles op heilige islamitische grond. Voor het Amerikaanse leger leken die legers van nieuwe vijanden op dat moment waarschijnlijk onbelangrijk, gewoon nog wat meer ongelukkige collaterale schade van de Golfoorlog.

En wat heeft het vuur van Bin Ladens woede al die jaren brandend gehouden? Hij claimt dat hij wraak neemt voor nog weer meer collaterale schade: de kinderen die in Irak sterven ten gevolge van de sancties, het bombardement van de farmaceutische fabriek in Soedan.

Terroristen zijn, hoewel ze vaak wel die pose aannemen, niemands verlossers, niemands vrijheidsstrijders. Toch zijn ze expert in het manipuleren van echt onrecht voor hun eigen doelen. Als blijkt dat Bin Laden verantwoordelijk is voor de aanslagen zullen we hem moeten zien zoals hij is: een belichaming van duivels fanatisme, inderdaad. Maar ook: het verwrongen en verknipte product van al die onbedoelde gevolgen van oorlogen in het verleden en nu — een Frankenstein van collaterale schade.

Voor terroristen is collaterale schade geen bedreiging, het is brandstof: het creëert terroristen, voedt hen, en houdt hen gaande. Dat is iets om te onthouden als we halsoverkop nieuwe sporen van collaterale schade zullen achterlaten over de hele wereld.

In Afghanistan, waar een lukrake aanval het zoveelste land zou creëren vol wanhopige mensen die hulp nodig hadden om een wrede dictatuur omver te werpen maar in plaats daarvan nog meer ellende moesten verdragen.

In Pakistan, waar de Amerikaanse aanwezigheid door velen zou worden gezien als imperialistische en religieuze minachting, die mogelijk het land zal verscheuren.

In de bezette gebieden, waar Israëlische troepen het moment aangrijpen om aanvallen uit te breiden die ze enkele weken geleden niet eens geprobeerd zouden hebben.

In onze eigen achtertuin, waar de stemming van wraak, nauwelijks gebaseerd op feiten, de weg vrij maakt voor wilde racistische aanslagen.

Zijn we klaar voor nog meer collaterale schade, of zouden we eerst de confrontatie moeten aangaan met de schade die er al is? Velen van ons, ikzelf incluis, hebben weinig anders dan woede en verdriet gevoeld sinds die zwarte dinsdag. Maar als onze leiders werkelijk ons volgen, dan hebben we de verantwoordelijkheid om niet langer te handelen op basis van emoties alleen. Als onze leiders ons volgen, dan moeten wij leiden.

We moeten ze van nog meer collaterale schade vandaan leiden.

Vertaling: Rob van Erkelens