Attac

Commentaar

Een ouderwetse uithaal van Eurocommissaris Frits Bolkestein, ongeveer twee weken geleden op een nieuwjaarsbijeenkomst van het Energiebedrijf Zuid-Holland in Leiden. De oud-VVD-leider constateerde dat zijn voormalige collega’s in de Tweede Kamer steeds meer aversie lijken te hebben tegen de privatisering van overheidsbedrijven. Bolkestein constateerde ‘een poolwind tegen liberalisering’ en vond dat vooral PvdA-woordvoerder financiën Ferd Crone last had van ‘een verouderde reflex van etatisme, ingegeven door de angst voor de boze buitenwereld’. Het is ‘van levensbelang’, zei de Eurocommissaris, dat de Europese trein van liberalisering doorrijdt.


Zaterdagmiddag, een zaaltje in het centrum van Utrecht. Veertig, vijftig mensen bijeen en Bolkesteins woorden indachtig, ten strijde tegen het neoliberalisme. Hier wordt de eerste algemene ledenvergadering gehouden van de Nederlandse tak van Attac, de antiliberale vereniging die zo’n twee jaar geleden in Frankrijk gestalte kreeg. Hier wordt iets radicaals gelanceerd, al lees je dat aan de tamme sfeer niet af. Een ‘actievergadering’ staat er op de aankondiging. Hier wordt gesproken over ‘actiepunten’.


Overwegend grijze mannenhoofden in de zaal. Mensen die hun leven lang al ‘actievergaderingen’ met ‘actiepunten’ bezoeken. Alle mogelijke Nederlandse stichtingen, verenigingen en solidariteitscomités zijn vertegenwoordigd. Attac lijkt vooralsnog een soort doorbraakbeweging van al wat links en linksig is. Want, zegt een van de aanwezigen: ‘Hoe je het ook wendt of keert, Nederland is overwegend rechts.’ Op de publicaties van Attac staat: ‘De vereniging Attac-Nederland, aangesloten bij de internationale Attac-beweging, heeft ten doel de wereldwijde kapitaalstromen zowel internationaal als nationaal aan banden te leggen. Daarmee streeft zij naar een democratisch gecontroleerde economie die rechtvaardig en ecologisch duurzaam is.’ En wat in de helrode boekjes en folders van Attac staat geschreven, wordt door de groep initiatiefnemers aan het begin van de bijeenkomst opnieuw uit de doeken gedaan. ‘Voor de mensen die de teksten niet hebben gelezen’: actievoeren is in de eenentwintigste eeuw ook niet meer wat het geweest is. Het belangrijkste actiepunt van de Attac-beweging is invoering van de Tobin-tax, een kleine heffing op internationale valutatransacties, vertelt de dagvoorzitter. Het doel hiervan is iets te ondernemen tegen het ‘flitskapitaal’ en de speculatieve kapitaalstromen in te dammen. De Amerikaanse Nobelprijswinnaar James Tobin becijferde ooit dat met de huidige internationale kapitaalstromen een belasting van 0,1 procent al 166 miljard dollar opbrengt. Een bedrag, zegt de Franse Attac-website, dat dubbel zo groot is als de jaarlijkse som die nodig is om de extreme armoede in de wereld uit te roeien. Andere wensen van Attac: democratische zeggenschap over het nationale kapitaalverkeer, afschaffing van belastingvoordelen voor bedrijven, hogere belasting op kapitaalwinsten en hoofdelijke aansprakelijkheid van bestuurders en financiers voor de (negatieve) effecten van het beleid van hun bedrijven.


Na de algemene inleiding, waarin de ‘poolwind tegen liberalisering’ van Frits Bolkestein menigmaal ter sprake komt, splitst het gezelschap zich. Per subgroep wordt gesproken over een of twee specifieke actiepunten en, vooral, over de wijze waarop deze aan de man moeten worden gebracht. Bij de subgroep Tobin-tax eerst nog maar een voorstelrondje. Ken uw lid. De onvermijdelijke vertegenwoordigers van de Stichting Aarde, solidariteitsfonds X min Y en Aktie Strohalm (‘Namens de Aktie Strohalm heb ik het mandaat meegekregen om te onderzoeken hoe op klein niveau grote ideeën kunnen worden bewerkstelligd’). Maar ook wetenschappers, hoogleraren, medici en publicisten. Enkele prominente leden zijn niet komen opdagen, maar prijken trots op de lange ledenlijst. SP-leider Jan Marijnissen bijvoorbeeld. Of GroenLinks’ financieel specialist Kees Vendrik of buitenlandwoordvoerder Marijke Vos. Of de hoogleraren Reijnders, Goudzwaard, Breman, Van der Pijl, Hamelink en Buruma.


Het is allemaal begonnen in Frankrijk, rond het weekblad Le Monde Diplomatique. Eind 1997, ten tijde van de Azië-crisis, schreef hoofdredacteur Ignacio Ramonet het opmerkelijke artikel ‘Désarmer les marchés’ (ontwapen de markten). De Azië-crisis had aangetoond dat het marktliberalisme, zoals dat in de meest extreme variant gepredikt wordt door organisaties als het IMF (Internationaal Monetair Fonds), de Wereldbank en de WTO (World Trade Organisation), niet onfeilbaar was. ‘De tyfoon op de Aziatische beurzen bedreigt de rest van de wereld’, schreef Ramonet aan het begin van zijn stuk. Om aan het eind op te roepen tot de vorming van Attac, een non-gouvernementele ‘Action pour une Tax Tobin d’Aide aux Citoyens’. Inmiddels is de club omgedoopt in ‘Association pour une Taxation des Transactions financières pour l’Aide aux Citoyens’ en is ze, met dank aan de Azië-crisis, uitgegroeid tot een brede maatschappelijke beweging met wereldwijd zo’n twaalfduizend leden. Na tien andere Europese landen moest de Nederlandse tak echter nog altijd opgericht worden. Dat gebeurde in november in De Balie in Amsterdam. Sindsdien zijn ongeveer honderdtwintig mensen lid geworden. In Utrecht is voor het eerst een deel van die leden bijeen en wordt gesproken over de strategie: het ‘via de actiekant structureren van de beweging’.


Pauze. De jongen van Aktie Strohalm probeert zijn buurman, die al jaren tegen de wapenhandel strijdt, uit te leggen wat hij bedoelde met het op ‘klein niveau’ bewerkstelligen van ‘grote ideeën’. ‘Neem nou die Tobin-tax’, zegt hij. ‘Het zou best aardig zijn als we een kleine gemeente in Nederland vinden waar dit vast ingevoerd kan worden. Onze strategie is altijd lokaal.’ De wapenhandelactivist: ‘Met alle respect voor jullie strategie, maar het moet wel kunnen.’ Aktie Strohalm weer: ‘Waarom niet? Gemeenten heffen toch ook parkeergeld?’ De wapenhandelactivist: ‘Je moet het maar even uitzoeken, denk ik. Ik weet niet of je op lokaal niveau iets tegen de wereldwijde kapitaalstromen kunt doen. Maar het zou goed zijn als burgers per gemeente gaan informeren bij hun bank of hun pensioenfonds naar wat er met hun geld gebeurt.’ Aktie Strohalm: ‘Ik zal een onderzoek instellen.’


Meer misverstanden in het zaaltje in Utrecht. Bijvoorbeeld over de positie van de regiodirecteur van de Nederlandsche Bank, die uit interesse aangeschoven is. Of over de wijze waarop de honderdtwintig leden van Attac Nederland het IMF denken te bewerken. Maar het begin is er, luidt na ruim vier uur vergaderen de conclusie. In Frankrijk is Attac al lang geen roepende in de woestijn meer en wordt, vaak vanuit Le Monde Diplomatique, de politieke discussie steeds weer in de richting van de Tobin-tax gebracht. Zelfs de Franse president Chirac heeft zich, na premier Jospin, voor een dergelijke heffing op kapitaalstromen uitgesproken. Ook de Socialistische Partij had bij de laatste verkiezingen al een belasting op flitskapitaal à la Tobin in het program opgenomen, Den Haag heeft vooralsnog geen kennis genomen van deze discussie. Maar dat zal snel veranderen, beloven de leden van Attac. Want je zal kennelijk toch echt ‘op klein niveau’ moeten beginnen.



PETER VERMAAS



(http://www.attac.org)