Generatie Alles: Van zesjescultuur naar excellentiedrift

Competitie op de campus

Steeds meer studenten melden zich aan bij university colleges en honours-programma’s, waar excellentie de norm is. Zakken is uitgesloten, herkansen ook. ‘Aan het eind van het jaar staat het hier vol dure auto’s.’

‘Eén ding staat ontegenzeggelijk vast: er zijn ucu-studenten die het moeilijk hebben.’ Het universiteitskrantje van University College Utrecht (ucu) neemt een kijkje achter de schermen van de bubble, zoals de eigen campus wordt genoemd. Goed is niet goed genoeg binnen de muren, maar er vertoeven ook tobbende, excellente studenten.

Het universiteitskrantje ligt op een tafeltje bij de receptie. Tweedejaarsstudente Petra Zaal, die als receptioniste wat bijverdient, herkent zich helemaal niet in het artikel. ‘Ik vind het heerlijk om in de bubble te wonen. Natuurlijk is er prestatiedruk, maar daar is best goed mee om te gaan. Ik stort me gewoon op een heleboel extracurriculaire bestuursactiviteiten. Zo veel, dat ik ook tevreden ben met een A- in plaats van een A. Want eigenlijk moet het wel een A zijn. Hier op de campus vragen ze na een tentamen niet óf je het hebt gehaald, maar hoe. Dat is het verschil tussen de reguliere Universiteit Utrecht en University College Utrecht.’ De 21-jarige studente volgt de interdepartementale major in sociale en natuurwetenschappen: een gecombineerde major in milieu- en aardwetenschappen en neurowetenschappen en psychologie, met een minor in statistiek.

Excellentie is de nieuwe norm in Nederland. Van een zesjescultuur naar een cultuur waar een voldoende niet goed genoeg is. Honours- en excellentieprogramma’s schieten als paddenstoelen uit de grond. Van de veertien reguliere universiteiten in Nederland bieden dertien excellentieprogramma’s aan, waaronder university colleges; van de 39 hogescholen zijn er negentien met een excellentieprogramma. De excellentieprogramma’s verschillen sterk in omvang en ontwikkelingsfase. Terwijl op de Universiteit Utrecht in 2010 al negen procent van de bachelorstudenten een excellentieprogramma volgde, heeft de Wageningen Universiteit dit jaar haar eerste proefprogramma opgestart. Het aantal deelnemers aan excellentieprogramma’s is de afgelopen jaren toegenomen. Volgens Marca Wolfensberger, honourscoördinator aan de Universiteit Utrecht, streven de universiteiten en hogescholen naar een deelnamepercentage van vijf à tien procent.

De termen excellentie en honours wekken enige verwarring. Wat is het verschil? In de praktijk wordt er vrijwel geen onderscheid gemaakt, volgens Pieter Reimer van het Sirius Programma dat, gefinancierd door het ministerie van Onderwijs, excellentie in Nederland bevordert. ‘De termen worden door elkaar heen gebruikt. De meeste onderwijsinstellingen spreken liever over honoursprogramma’s. De term “met honours” afstuderen is over komen waaien uit de Verenigde Staten. Het is internationaal bekend en daardoor van toegevoegde waarde op het cv. Maar er bestaat wel degelijk een verschil tussen een excellente en een honoursstudent. Een honoursstudent volgt als excellente student een extra programma naast de reguliere studie. Maar ook een student die uitblinkt in een reguliere studie is een excellente student.’

Jonathan (25) rondde vier jaar geleden zijn bachelor economie met honours af aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Zijn bachelorscriptie mocht hij publiceren en presenteren tijdens een conferentie voor professoren in Toronto. Hij werkt nu na zijn master als junior trader bij een handelshuis. ‘Als eerstejaarsstudent werd ik door mijn studieadviseur benaderd of ik met mijn hoge cijfers geen honoursprogramma wilde volgen voor wat meer uitdaging. Ik heb er zeker baat bij gehad. Ik ben bij sollicitaties in Nederland nog nooit op basis van mijn cv afgewezen. Bovendien leerde ik van honoursvakken meer dan van reguliere bachelorvakken. Het is kleinschalig onderwijs met gelijkgestemden en enthousiaste docenten. De gedrevenheid leidde tot boeiende discussies.’

Roos (23) is tweedejaarsstudent fysiotherapie aan de Hogeschool van Amsterdam. Zij is twee keer uitgeloot voor de studie geneeskunde en probeert nu via een honourstraject toegelaten te worden tot het schakeljaar geneeskunde van het Amsterdams Medisch Centrum. Het honoursprogramma stoomt de excellente studenten klaar voor de toelatingstoets voor het schakeljaar. Het eerste deel zit er voor Roos bijna op, maar nu moet ze nog voor het tweede deel aangenomen worden. ‘Dat wordt nog best pittig, heb ik gehoord. Slechts 25 studenten worden aangenomen. En van het afgelopen jaar zijn er nog maar elf overgebleven. Een grote uitval dus. Maar echt veel druk voel ik niet. Iedereen is heel gedreven en enthousiast. De studenten volgen het programma uit vrije wil. Het honoursprogramma biedt meer verdieping en vereist meer zelfstandigheid dan de reguliere hbo-opleiding. Ik voldoe gelukkig aan de toelatingseisen.’

University College Utrecht heeft een internationaal karakter. De voertaal is Engels. Bij de receptie wordt vrijwel alleen Engels gesproken. Zelfs tussen Nederlanders onderling. Op de campus is zestig procent Nederlands en veertig procent buitenlands, waarvan een kwart afkomstig van buiten de Europese Unie. De ucu bevindt zich op het terrein van de voormalige militaire Kromhoutkazerne in Utrecht. Voor het hoofdgebouw met de receptie strekt het exercitieterrein zich uit. De imposante binnenplaats wordt omringd door statige, zandkleurige gebouwen uit het begin van de vorige eeuw. Waar soldaten voorheen exerceerden, lopen nu studenten met boeken onder de arm, zoals Rens Bakker (20) en Kavish Bisseswar (19). Rens wijst: ‘De campus telt drie academische afdelingen. Het Locke-gebouw is het domein van de sociale wetenschappen, Voltaire van de geesteswetenschappen en Newton van de natuurwetenschappen.’

ucu is een van de zeven university colleges die Nederland binnenkort telt. Het Atlas University College van de Universiteit Twente en het Eramus University College van de Erasmus Universiteit Rotterdam openen dit jaar hun deuren. Op de university colleges volgen studenten een _liberal arts and sciences-_programma. Een brede interdisciplinaire bachelor naar Amerikaans model. Volgens Fried Keesen, onderwijsdirecteur van het ucu, leren studenten met een bredere vorming wendbaarder te denken. ‘In de Verenigde Staten is de brede bachelor het meest gangbare programma, terwijl in Nederland de university colleges een honourskarakter hebben. Twee eeuwen geleden kende het Nederlandse onderwijs ook alleen deze vorm. Maar het hoger onderwijs werd steeds meer gekoppeld aan onderzoek en daardoor specialistischer.’

De politiek praat nog over een zesjescultuur, maar die is aan het verdwijnen volgens Keesen. ‘Ik zie natuurlijk alleen de toplaag, maar deze laag wordt breder. Middelbare scholieren doen examen in een gecombineerd profiel van natuur en gezondheid én natuur en techniek. Je ziet het ook aan de manier waarop scholen zich profileren. Van tweetalig onderwijs tot een technasium. Naar mijn idee is er een culturele kanteling gaande. Door de economische vooruitzichten is het vrijblijvende er af. Mensen realiseren zich dat ze in zichzelf moeten investeren.’

Het streven naar excellentie heeft een keerzijde: toenemende prestatiedruk. Deze druk is van alle tijden, maar wordt tegenwoordig breder ervaren, vindt Kees Jansen, adviseur van de Besturenraad, de koepelorganisatie van christelijke onderwijsinstellingen. ‘De prestatiedruk wordt maatschappelijk gevoed door politieke druk op bewindslieden en de investeringsdrang van ouders in hun kinderen.’ Volgens studentenpsycholoog Jeanette van Rees van Universiteit Utrecht kampen studenten de afgelopen tien jaar meer met perfectionisme, faalangst en studiestress.

De rondleiders Rens en Kavish lopen naar het Voltaire-gebouw. Naar de studiezaal die hier stilteruimte heet. ‘De examens zijn nog maar net voorbij en het is nu al druk’, fluistert Rens. Op een gemiddelde uitgaansavond maakt volgens het universiteitskrantje de bar op de campus een verlaten indruk. Er wordt hard gestudeerd. De studiedruk op ucu is groot en het tempo ligt hoog. Vergelijkbaar met een pressure cooker, zegt onderwijsdirecteur Keesen. Volgens student Kavish zie je veel vermoeide gezichten op de campus. Maar niet alleen bij studenten, ook docenten zijn moe aan het eind van het semester, zegt hij. ‘ucu is een heel stimulerende omgeving, waarbij docenten en studenten het uiterste uit elkaar halen.’

Het campusleven kan ook verstikkend zijn. In het derde jaar mogen studenten sinds twee jaar buiten de campus wonen. ‘Veel studenten waren altijd de beste van hun klas en dat kunnen ze hier niet allemaal meer zijn’, zegt Keesen. Tweederde van de ongeveer zevenhonderd studenten is vrouw, wat volgens hem de competitiviteit verder in de hand werkt.

De prestatiedruk op ucu is hoog maar effectief. De studie-uitval bedraagt maar drie procent. Het lage percentage is volgens Keesen te danken aan een combinatie van factoren: ‘Wij selecteren nauwkeurig, houden de vorderingen van de studenten nauwgezet in de gaten en geven veel begeleiding. Iedere student heeft een eigen tutor, die in de meeste gevallen de student van het eerste tot het laatste jaar begeleidt. Bovendien mogen de studenten niet zakken. Herkansingen zijn niet mogelijk. Je krijgt één waarschuwing, dan ben je on probation en maken we hier in mijn kantoor afspraken over hoe het anders moet. Maar de meeste studenten willen naar een prestigieuze universiteit en zijn dus gedreven genoeg.’

Beste scriptie, docent en student van het jaar. Het Amerikaanse beloningssysteem raakt steeds meer in zwang. Op een teacher-of-the-year-award na reikt ucu geen awards uit. Dit juist om de onderlinge competitie niet nog verder aan te wakkeren. Maar onderscheiden kan je je wel. De studenten kunnen summa cum laude, magna cum laude, cum laude, met honours en ‘gewoon’ zonder eervolle vermelding afstuderen. Het merendeel studeert cum laude of met honours af. Keesen heeft zich er een tijdje tegen verzet: ‘Maar de studenten wilden het zelf. Net als op de Amerikaanse gerenommeerde universiteiten.’

Rens en Kavish laten hun studentenkamers zien. Een kamer voor jezelf, met op de gang de gebruikelijke gedeelde douche en daarnaast de woonkeuken, waar nog de afwas staat van de vorige avond(en). Kavish, die een major in sociale wetenschappen met economie en politiek volgt, zegt dat ucu een elitair karakter heeft: ‘Het is een uitzondering als je ouders allochtoon of laagopgeleid zijn. Aan het eind van het studiejaar, als studenten voor langere tijd weer naar huis gaan, staat het parkeerterrein hier vol met dure auto’s.’

Rens en Kavish hebben een brief naar Universiteit Utrecht gestuurd waarin ze de toegankelijkheid van ucu aan de orde stellen. Het is al duurder dan de gemiddelde universiteit en wordt komend jaar nog duurder. Volgens Rens is straks ucu alleen nog maar weggelegd voor kinderen uit rijkere milieus. ‘Zelfs met een maximale lening zul je het niet redden.’

Wordt ucu een elitair clubje? ‘Die kans bestaat’, zegt Keesen. ‘Maar wie echt wil, kan toch bijlenen? Dat is in de VS ook heel gebruikelijk. Voor het studiegeld van de kinderen nemen ouders daar een extra hypotheek. Als je aan ucu studeert, kan je de toekomst toch wel met enig vertrouwen tegemoet zien. Andere university colleges verhogen ook hun collegegelden.’ Studenten moeten zich vooral blijven aanmelden, want het university college selecteert volgens Keesen juist op diversiteit.