TELEVISIE: Alexandra en bijna 18

Complex

De jongens heten Batanay, Giovanni en Rigel; de meisjes Karin, Marcella, Marina en Sarah. Allemaal in een gesloten jeugdinrichting gezeten. De jongens in De Hartelborgt (Kralingen), de meisjes in Huize Alexandra (Almelo). Voornaamste doel was (her)opvoeding en behandeling.

Medium bijna18

Ze zijn binnenkort te zien in twee Human-documentaires. De jongens vooral tijdens hun detentie, waardoor we een beeld krijgen van regime en aanpak van de instelling en hun houding daartegenover. De meisjes zijn jaren na dato opgezocht om terug te kijken op de Alexandra-tijd en de effecten daarvan in hun huidige leven. Het zijn totaal verschillende films. Omdat het nogal wat uitmaakt of het om moeilijke jongens of meiden gaat; omdat die laatsten inmiddels vrouwen zijn; omdat de jongens uitsluitend migrantenkinderen zijn; en vooral omdat documentairemaker Ingeborg Jansen in Bijna 18 vooral registreert, terwijl het bij de meiden gaat om een egodocument, waarin Sarah Harkink ervaringsdeskundige, regisseur, hoofdpersoon, interviewer en systeemkritisch commentator tegelijk is.

Belangrijkste overeenkomst is dat beide indrukwekkend zijn en hard aankomen. Want meet je het effect van deze aanpak van jong ontspoorden aan hun situatie op het moment dat de films afgerond werden, dan ziet het er matig tot slecht uit. Soms extreem (Batanay zit weer vast, nu als volwassene; Marina is uit de prostitutie gestapt, maar vooral om haar dochtertje van jeugdzorg terug te krijgen), bijna altijd zorgelijk. Toegegeven, op zeven personages valt geen wetenschappelijke conclusie te bouwen, maar toch… Grote uitzondering is Sarah zelf die na het vwo haar filmopleiding aan de hku afrondde met Alexandra, waarmee ze een wildcard van het Filmfonds won – een bedrag om een nieuwe documentaire te kunnen maken, ideale start voor een jonge filmer. Belangrijker: zij voelt zich gelukkig, deels vanwege talenten die ontplooiing mogelijk maken, maar ook doordat ze als verloren dochter terug kon naar een liefhebbend gezin dat er voor de andere meiden niet is. Die hebben vaak een traumatische jeugd in ontwrichte gezinnen achter de rug en hoe negatief ze ook zijn over hun inrichtingsperiode, de belangrijkste littekens stammen van lang daarvoor. Hoewel Karin een overtuigende analyse geeft van de rampzalige effecten van groepsdruk in zo’n inrichting, waardoor je op geen enkele manier jezelf kunt zijn, laat staan ‘verbeteren’.

Bij de jongens, exponenten van een harde straatcultuur, was die druk er kennelijk al voor hun detentie, maar wordt hij binnen de muren alleen maar sterker. Continu verzetten ze zich tegen alles wat buiten en binnen de instelling autoriteit heeft (ondertitel van de film: De straat vs. de staat) en wie meewerkt aan wat deze vorm van detentie beoogt (resocialisatie, zelfbeheersing, verantwoordelijkheid jegens slachtoffers, inzicht in belang van scholing en werk) is een mietje. Schuldgevoel lijkt niet of nauwelijks te bestaan, de ego’s zijn gigantisch, spijt is er vooral vanwege betrapt zijn, al blijft Batanay, weinig geloofwaardig, zijn onschuld benadrukken. Hij is de enige van de jongens bij wie een vader in zicht is, maar ook voor hem is moeder heilig (razend is hij op de rechter, ‘die flikker’ die door het vonnis moeder aan het huilen maakte). Maar moeders lijken weinig greep op zonen te hebben, als ze niet al, zoals die van Giovanni, diens begeleiders bij huisbezoek maant het gesprek vooral kort te houden. Ze moet computeren. Alexandra was volgens de meiden een ramp. Maar voor Sarah, die zich zowel schuldig als verraden voelt door haar ouders omdat die haar uit handen gaven, is het confronterend te beseffen dat haar nietsontziende, vernietigende wil alleen zo getemd kon. Complexe materie.


Sarah Harkink, Alexandra, Holland Doc, Human, woensdag 6 februari, Nederland 2, 22.55 uur. Ingeborg Jansen, Bijna 18, Holland Doc, Human, woensdag 13 februari, Nederland 2, 22.58 uur