Kunst

Contact met de wereld

Beeldende kunst: ‹De werkelijkheid› te Middelburg

Het atelier is verlaten en smerig. Tegen de plint liggen lege bierflesjes, gebroken glazen, platgetrapte sigarettenpakjes. Zwarte voet afdrukken herinneren aan fanatiek dansen.

De foto heet After Party en is gemaakt door de Duitse kunstenaar Wolfgang Tillmans. Sinds 1984 houdt Tillmans aan de hand van foto’s bij wie hij ziet, wat hij doet, wie hij is. Tussen ingrijpende gebeurtenissen en onbeduidende details bestaat voor hem geen verschil. Alles heeft waarde. Vrienden en geliefden worden even gretig vastgelegd als een vaas met bloemen, een fragment van een postpakketje of het stof in het kozijn van zijn atelierraam.

Negen foto’s van Wolfgang Tillmans hangen momenteel op De werkelijkheid, een groepstentoonstelling in de Vleeshal te Middelburg, samengesteld door Rutger Wolfson, Tanja Elsgeest en Bas Heijne. Doel van de tentoonstellingmakers is ons suf geslagen bewustzijn opnieuw in contact te brengen met de wereld. Dit is nodig, zo schrijft Heijne in zijn onlangs verschenen essaybundel De werkelijkheid, omdat ons beeld van de werkelijkheid door tussenkomst van de massamedia steeds verder dreigt te verkitschen. We worden overvoerd met beelden die misschien verleidelijk zijn, maar tegelijk ieder raakvlak met onze eigen ervaring missen en daardoor uiteindelijk murw maken. De kunst kan hier een uitweg bieden. Zij helpt de ogen te openen, zij leert opnieuw kijken.

Wolfson, Elsgeest en Heijne menen dat de betonlandschappen van Fischli en Weiss, de landschapsfotografie van Michel Houellebecq, het beeldarchief van Germaine Kruip en de installaties van Krijn de Koning hiertoe in staat zijn. De laatste maakte speciaal voor de tentoonstelling een zaalvullende installatie die ook fungeert als drager voor de andere werken. De hoge witte wanden lopen kriskras door de Vleeshal. De Koning speelt een spelletje met je verwachtingspatroon. Waar je kunstwerken verwacht, tref je doodlopende gangen en andersom. Net als bijvoorbeeld de staalwanden van Richard Serra maakt de installatie ons bewust van onze omgeving en hoe deze omgeving onze waarneming stuurt. Krijnen onderzoekt effectief de grens tussen verbeelding en werkelijkheid, net als Germain Kruip in haar geëxposeerde beeldarchief. Steeds projecteert Kruip twee foto’s met gelijke beelden maar zeer verschillende betekenissen naast elkaar op een witte muur. Een model uit Parijs met hoge hoed wordt naast twee soldaten in Srebrenica geplaatst; een bebloed hoofd tegen een raam naast een half ontklede vrouw in een bus. Het sterkst is de combinatie van Rembrandts Anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp met een foto van een stel soldaten bij het lijk van Che Guevara, met een nagenoeg identieke compositie. Kruips archief roept de vraag op hoe spontaan veel van de nieuwsfoto’s zijn die wij dagelijks te verstouwen krijgen, en ze legt bloot hoe de wereld tot ons komt in geijkte composities aangeleerd op fotoacademies. Kunst, zo blijkt, komt niet alleen voort uit de werkelijkheid, de werkelijkheid voegt zich ook naar de wetten van de kunst.

In The Art of Travel schrijft Alain de Botton dat de werkelijkheid zo rijk aan details is dat zij onmogelijk te reproduceren valt. Schilders zien zich gedwongen keuzes te maken. Goede schilders, schrijft De Botton, nemen precies de juiste kleuren, het juiste licht en de juiste compositie over en intensiveren dit.

Dat geldt ook voor fotografen. Het werk van Wolfgang Tillmans betreft geen droge registratie. Niet alleen overstijgen zijn foto’s de schoonheid van de objecten die ze afbeelden, ook laten ze je met andere ogen die objecten bekijken. Zoals je na Van Gogh anders naar een korenveld kijkt en Lucian Freud je blik op het menselijk naakt voorgoed verandert, kun je een bepaalde lichtval niet meer zien zonder aan Tillmans’ foto’s te moeten denken. Daarmee zijn de foto’s onderdeel geworden van je kijken, kleuren ze je blik op de werkelijkheid. Voor een kunstenaar is dat een bevestiging dat zijn werk geslaagd is.

De werkelijkheid

Tot en met 5 september, de Vleeshal, Middelburg