© Michael Kappeler-Pool / Getty Images

Ja hoor, daar is het dan toch weer, al is het maar eventjes. Dat roemruchte handgebaar, de ‘ruit van Merkel’, maar dan nu gevormd door de handen van een man, ook nog eens een sociaal-democraat. Olaf Scholz heet hij en hij vormt de ruit, het bekendste symbool van Merkels macht, voor een fotograaf van de Süddeutsche Zeitung.

Scholz kijkt er ironisch bij, althans, in zoverre dat in zijn geval mogelijk is. Scholz is een man wiens gezicht ‘altijd dezelfde uitdrukking heeft, alsof hij door kunstmatige intelligentie wordt bestuurd’, grapt een Spiegel-redacteur; een columnist noemde hem ‘zo opwindend als alcoholvrij bier’; en zelfs The New York Times publiceerde de kwalificatie van Scholz als ‘saai’.

In de eerste maanden van de Duitse verkiezingsstrijd waren de media bijna vergeten over Scholz te schrijven. En nu? Sinds de foto met de ruit op 20 augustus is gepubliceerd, is zijn ster gaan rijzen. De laatste week voor de parlementsverkiezingen op 26 september geldt Scholz als favoriet voor het bondskanselierschap. 55 procent van de kiezers ziet hem als de meest competente opvolger van Angela Merkel, die er na zestien jaar mee ophoudt.

Een maand geleden was een dergelijk succes nog ondenkbaar. De spd leek definitief afgeschreven. De sociaal-democraten kwamen al jaren nooit verder dan vijftien procent, de partij gold als het zoveelste bewijs dat de sociaal-democratie tot het verleden behoorde. Glanzende carrières, zoals van Martin Schulz, de voormalige voorzitter van het EU-parlement en van oud-minister Peer Steinbrück, knakten als ze zich in naam van de spd kandidaat stelden voor het bondskanselierschap.

Nu staat de spd op 25 procent in de peilingen en zou daarmee de grootste partij van het land worden. Is Duitsland nu ineens weer links? Nee. Of eigenlijk: om ideologische richtingenstrijd gaat het bij deze verkiezingen niet. Eerst waren de Groenen koploper, toen de cdu, en nu loopt de spd voorop. Uit de peilingen van de afgelopen drie maanden blijkt dat iedere kanselierskandidaat van de drie grootste partijen wel een keer favoriet is geweest; de partijen zijn alle drie even middelgroot geweest.

Uit de diverse televisiedebatten tussen de drie kandidaten wordt zelfs duidelijk: programmatisch hebben ze ook opvallend veel overeenkomsten. In 2017, bij de vierde herverkiezing van Angela Merkel, ging het er nog heel duidelijk om zich tegenover de rechtse nieuwkomer AfD te profileren. Dat is nu niet het geval; alle drie de kandidaten zijn verklaarde Europa-voorstanders, ze zijn alle drie bezorgd over het klimaat, en over migratiethema’s wordt gewoon maar even niet gesproken.

‘Nog nooit’, concludeert marktonderzoeksbureau Rheingold, ‘waren er zoveel zwevende kiezers als nu.’ Veertig procent van de kiezers weet het nog niet, stelt onderzoeksbureau Allensbach in de Frankfurter Allgemeine Zeitung. Het gaat erom het vacuüm te vullen dat Merkel na zestien jaar achterlaat, maar achter dit vacuüm zit een diepere oorzaak dan alleen het verdwijnen van een populaire bondskanselier. Het ‘einde van de grote volkspartijen’ bepaalt de Duitse verkiezingen, zoals het dat in Nederland al veel langer doet, legt de Nederlandse historicus Friso Wielenga uit aan het Duitse N-tv. ‘Stemmingen’ en ‘personen’ beslissen daarom de verkiezingen, meer dan de politieke programma’s dat doen. En dat is precies waar Scholz’ huidige succes vandaan komt. Na zestien jaar Helmut Kohl kon de spd in 1998 ook gaan regeren, maar dat kwam voort uit een verlangen naar vernieuwing. Dat ontbreekt nu volkomen. In deze verkiezingen overheerst één emotie: wie weet het best het gevoel van stabiele continuïteit te belichamen, wie is de nieuwe Merkel?

Scholz was al minister van Werkgelegenheid in het eerste kabinet van Merkel, in haar vierde kabinet is hij minister van Financiën en vice-kanselier. Qua persoonlijkheid staat hij evenzeer voor continuïteit. Bij hem geen dikke sigaren of machogedrag zoals bij Gerhard Schröder, de laatste spd-bondskanselier, maar de uitstraling van bescheiden degelijkheid zoals bij Merkel. Over Merkel werd vaak gezegd dat ze eigenlijk een sociaal-democraat in een christen-democratische partij was. Scholz is een conservatief in een linkse partij, vinden zijn linkse critici.

Zijn olijke boodschap van de ruit is bewust gekozen, wellicht zelfs op aanraden van zijn campagneleiders; met Scholz zal het zijn alsof Merkel toch gewoon nog even zal blijven, suggereert het. Net als Merkel spreekt Scholz het Duitse verlangen naar stabiliteit aan, zoals Welt-redacteur Robin Alexander het in de ard-talkshow Anne Will omschrijft. Hij roept een gevoel van ‘merkeliaanse veiligheid’ op, zegt politicoloog Karl-Rudolf Korte bij de zdf.

Scholz’ belangrijkste kenmerk is een paradox: hij is de duidelijkste belichaming van de continuïteit van Merkel, ook al hoort hij bij een andere partij. Een paar maanden geleden was dit nog een probleem voor Scholz, nu wordt het ineens als een kwaliteit gezien. Hoe kan dat?

De verwarring rond Merkels opvolging begint bij haar eigen partij, waar het eigenlijk allemaal vanzelf had moeten lopen. De man die de nieuwe Merkel had moeten worden staat in een gebouwtje in Erfstadt, en steekt een guitig tongetje uit. Armin Laschet ginnegapt, als een scholier samen met zijn vrienden, omdat hij denkt dat even niemand kijkt.

Laschet, minister-president van Noordrijn-Westfalen, kanselierskandidaat van de cdu, maakt wel vaker grappen. Hij is een vrolijke man, zoals men dat graag ziet in de katholieke streken van het Rijnland. Maar de politicus staat er nu op de minst geschikte plek voor. Een paar meter voor hem houdt bondspresident Frank-Walter Steinmeier net een heel ernstige toespraak over de overstroming in dit gebied, het gebied waarvan Laschet minister-president is, die vele dodelijke slachtoffers heeft geëist.

Camera’s nemen de toespraak op en daarmee ook die paar seconden geginnegap op de achtergrond, die op Twitter gedeeld worden en daarna de media halen. Inmiddels wordt het moment als de kentering voor de kansen van Laschet gezien. Kort erna viel de cdu terug naar negentien procent in de peilingen, het laagste ooit; in 2017 haalde de partij nog 32,9 procent.

Ondanks het ‘einde van de volkspartijen’ vond de zwevende kiezer steeds weer houvast bij Merkel

Natuurlijk, er was altijd al twijfel over de keuze voor Laschet, zoals er ook al zoveel twijfel was over Annegret Kramp-Karrenbauer, de eerste die probeerde het stokje van Merkel over te nemen, en die dan toch het veld moest ruimen. De lach in Erfstadt gold slechts als de bevestiging van het beeld. Tweede keus Laschet versprak zich meermaals bij interviews, hij wist niets te zeggen bij een spontane vraag van een internetjournalist naar zijn derde programmatische kernpunt.

‘Kan Laschet het land door een crisis voeren?’ luidde de vraag van een zdf-programma naar aanleiding van het lachje. De beoogde nieuwe Merkel leek de belangrijkste eigenschap van ‘crisiskanselier’ Merkel niet te bezitten: de perfecte controle, ernstig als het moet, lachen als het kan.

Voor de rest van de twijfel zorgde zijn eigen partij. Een paar weken na het schandaal rond het lachje zit de Beierse minister-president Markus Söder, partijvoorzitter van de csu, de Beierse zusterpartij van de cdu, in een soort schaduwdebat dat het organiserende weekblad Der Spiegel ‘Duell der Herzen’ heeft genoemd. Hoe lieflijk het ook klinkt, de suggestie is venijnig: het duel van de publieksfavorieten. Het speelt in op de omschrijving ‘Kandidat der Herzen’, die Söder eerder dit jaar van zijn ondersteuners kreeg. Söder wilde ook de nieuwe Merkel worden, en was volgens de peilingen de favoriet van de partijbasis.

De macho-achtige Söder is in gedrag en uiterlijk het tegendeel van de kleine, guitige Laschet. Was met deze kandidaat alles anders geweest? Ja, zegt Markus Blume, algemeen secretaris van de csu. Volgens zijn ondersteuners is de opvolging van Merkel vooral mislukt door een ingewikkeld staaltje machtspolitiek, tussen de elitaire cdu-top en de volkse partijbasis, tussen de landelijke cdu en de Beierse csu, tussen progressieve merkelianen en conservatieve söderianen.

Maar de feiten zijn ingewikkelder: in Söders eigen deelstaat staat zijn csu namelijk ook historisch laag. De chaos binnen de Union tussen cdu en csu blijkt geen enkele kandidaat goed te doen. ‘Zodat Duitsland stabiel blijft’, zo klinkt de leus van de Union. Maar de Duitse kiezer die stabiliteit zoekt, weet al lang niet meer of hij voor een nieuwe Merkel bij de christen-democraten moet zijn.

De cdu staat op het punt haar status als volkspartij te verliezen, zegt politicoloog Oskar Niedermayer in Der Tagesspiegel. De problemen van de cdu liggen niet alleen aan de persoon van Laschet, zegt hij, maar ‘simpelweg aan de inhoudelijke afkalving van de partij’. Veel kiezers weten volgens hem niet meer waarvoor die nog staat.

Die constatering lijkt voor Nederlandse begrippen weinig opzienbarend, maar voor Duitse begrippen betekent dat veel. De cdu heeft zeventig jaar lang het vaakst de regering kunnen vormen, de partij werd als de ruggengraat van de Duitse stabiliteit gezien. Het kan daarom goed zijn dat in het stemhokje veel zwevers uit deze gewoonte ook nu weer cdu aankruisen, maar het kan deze keer ook niet gebeuren – en bij een nederlaag zal de partij zich moeten bezinnen op grondige hervormingen, zegt Niedermayer, zoals dat bij christen-democratische partijen elders in Europa al eerder heeft plaatsgevonden.

Ook in Duitsland is het einde van de volkspartijen al vaker uitgeroepen. Het is een ontwikkeling die tijdens zestien jaar Merkel heeft plaatsgevonden, maar het werd gemaskeerd door haar vermogen steeds het midden te zoeken. Merkel kon groene thema’s overnemen, maar kon als het echt moest ook de conservatieve vleugel van de cdu tevreden stellen.

Ondanks het ‘einde van de volkspartijen’ wist Merkel in 2013 meer dan veertig procent voor de cdu te halen. De zwevende kiezer vond steeds weer houvast bij Merkel – waardoor het leek alsof er niets veranderde. Maar dat deed het wel. De Duitse samenleving fragmenteerde, ook Duitsland is minder confessioneel geworden, en traditionele verbanden spelen minder een rol voor de politieke keuze.

Duitsland maakt nu met vertraging mee wat in Nederland al jaren geleden gebeurd is, zegt Wielenga tegen N-tv. De versnippering is weliswaar niet zo enorm als in Nederland, waar negentien partijen in het parlement zitten, mede doordat Duitsland een kiesdrempel kent van vijf procent. Maar na de vorige verkiezingen in 2017 heeft het parlement met de komst van de AfD voor het eerst zes fracties gekregen. En geen partij heeft meer de beschikking over een grote vaste kiezersgroep.

Dit is het gevolg: in 2021 verlangt een grote groep naar een voortzetting van Merkels middenweg, maar die hoeft niet meer per se bij de cdu te liggen.

Drie maanden geleden was het zelfs mogelijk dat de Groenen, het voormalige schrikbeeld van de cdu, het stokje van Merkel zouden overnemen. Tijdens het schaduwdebat discussieert Söder met Robert Habeck, een van de twee partijleiders van de Groenen, die andere heimelijke publieksfavoriet. Over de Groenen wordt al minstens tien jaar gezegd dat ze een nieuwe volkspartij zouden kunnen worden, maar de partij stelde steeds lijsttrekkers op die te radicaal of te weinig populair waren.

Habeck leek de juiste combinatie mee te brengen. Hij is een gepromoveerd filosoof, maar ook een ervaren deelstaatminister. Hij is een schrijver, maar ook een goed redenaar. Maar Habeck deed een stap opzij en gaf geheel volgens de groene overtuigingen zijn collega-partijvoorzitter de voorrang: de veertigjarige Annalena Baerbock.

Wat Nederland al zo goed kent, komt nu ook op Duitsland af: moeizame coalitievorming

Even leek Baerbock dezelfde keuze voor het stabiele midden te zijn. Een idealist die toch niet radicaal is; bekend om haar degelijke voorbereiding, maar jong genoeg om een nieuwe generatie aan te spreken; als jonge vrouw mediageniek, maar zelfbewust genoeg om, als men haar vroeg ‘Hoe doet u dat toch met de kinderen?’ polemisch te antwoorden: ‘Dat vraagt u een mannelijke kandidaat toch ook niet.’

Baerbock schoot omhoog in de peilingen, de 25 procent werd gehaald, een groene Merkel werd uitgeroepen. Maar toen kwamen de schandalen, kleine schandalen, die ineens heel veel gewicht kregen. Ze had in haar boek over zichzelf bij bepaalde informatieve passages de bronnen niet aangegeven, ze was in haar online cv niet volledig correct geweest.

Daarmee begon de twijfel aan Baerbock: was ze wel ervaren genoeg, was ze wel betrouwbaar? Sindsdien kleeft ook aan de Groenen het vermoeden dat ze niet stabiel genoeg zijn, niet geschikt om een regering te leiden. De partij heeft er met haar huidige zestien procent in de peilingen ook geen kans meer op. De Groenen zijn over hetzelfde gebrek aan geloofwaardigheid gestruikeld, alleen verliep hun weg andersom dan die van de cdu.

De vergelijking met de fabel van de haas en de schildpad is al gemaakt. In de opvolging om Merkel zijn twee hazen over de eigen poten gestruikeld, en daar was dan ineens Scholz, de schildpad, de lachende derde, zoals de ard het formuleert, die nu vooraan staat.

De SPD heeft de laatste paar weken haar strategie volledig op de persoon van Scholz gezet. ‘Wie Scholz wil, kiest de spd’, luidt de slogan, die inzet op de herkenning van en het vertrouwen in hun kandidaat. Het is een soort variant op het roemruchte citaat van Merkel, waarmee ze in 2013 de verkiezingen won: ‘U kent mij.’ Maar klopt dat echt? Eigenlijk weet niemand dat nog. Ook Scholz kan een keer verkeerd lachen, ook hij kan zich verspreken, en vooral: Scholz heeft een aantal zwakke plekken in zijn pantser van degelijkheid.

De toon is in de laatste weken daarom fel geworden, feller dan het bij de laatste Merkel-verkiezingen de gewoonte was. Tijdens het tweede ‘Triell’ op 12 september, het tv-debat van de drie kandidaten voor het bondskanselierschap, valt Armin Laschet Olaf Scholz hard aan. Hij debatteert alsof hijzelf oppositie is en Scholz de zittende regeringsleider; hij debatteert alsof zijn politieke toekomst ervan afhangt.

Laschet heeft, behalve een gecompliceerd financieel schandaal binnen het ministerie van Scholz, nog één troef over, en zet die nu vol overgave in. Hij vraagt: wijst Scholz een rood-rood-groene regeringscoalitie met de Groenen én Die Linke af of niet? Die Linke is de radicaal-linkse afsplitsing van de spd, die volgens critici nog vol heimelijke en openlijke communisten zit. Deze waarschuwing voor het communisme is een oude troef van de cdu, die nog stamt uit de tijd van de Koude Oorlog. Maar het is óók de vraag van veel huidige Scholz-sympathisanten.

Want Olaf Scholz heeft nu eenmaal nog een partij achter zich, en die spd is helemaal niet zo stabiel als nu lijkt. De spd wilde Scholz twee jaar geleden nog niet eens als partijvoorzitter kiezen en gaf de voorrang aan twee beduidend linksere kandidaten. Wie Scholz kiest, krijgt hen er ook bij, waarschuwt Armin Laschet. En in de hoofdstad Berlijn regeert Die Linke toch wel al jaren mee – en daar heeft de spd geen problemen mee.

Tijdens het tv-debat geeft Scholz geen direct antwoord, zoals hij dat wel vaker doet. Hij ‘scholzt’, zoals een satireprogramma het noemde, een variatie op het ‘merkelen’ van Merkel: hij kan vakkundig een antwoord ontwijken. Hij zegt: hij kan niet samenwerken met een partij die de deelname van Duitsland aan de navo afwijst. Maar hij sluit samenwerking niet principieel uit. Hij zegt, geruststellend: met hem wordt het in ieder geval ‘gematigd’.

Scholz is pragmatisch. Hij spreekt heel expliciet zijn voorkeur voor een coalitie met de Groenen uit, maar hij kan óók rekenen en weet dat twee middelgrote linkse partijen samen geen meerderheid kunnen halen. Het is het directe gevolg van het ‘einde van de volkspartijen’. Dat wat Nederland al zo goed kent, komt nu ook op Duitsland af: moeizame coalitievorming.

Eigenlijk zal de grootste vraag van deze verkiezingen pas na de uitslag komen. Nu al worden er voor Duitse begrippen ongekende rekensommetjes gemaakt, er worden combinaties van partijen ontwikkeld die Duitsland weliswaar op deelstaatniveau, maar nooit op federaal niveau heeft gekend. Drie kleine partijen zullen daarbij beslissende factoren worden: de Groenen, Die Linke en de fdp, die kleine en toch wat onduidelijke liberale partij; allen wijzen de AfD als partner af.

Mocht Laschet nog een bescheiden winst boeken – de partij is de laatste week weer naar 23 procent gestegen –, dan zou er een ‘Jamaika’-coalitie gevormd kunnen worden, die bestaat uit cdu/csu, fdp en Groenen (zwart, geel, groen). Als de spd bescheiden wint is er de mogelijkheid van de ‘verkeerslicht’-coalitie van spd, fdp en Groenen (rood, geel, groen) – maar er kan ook nog die veel besproken rood-rood-groene coalitie van spd, Die Linke en Groenen worden gevormd.

In het tv-debat heeft Groenen-lijsttrekker Baerbock door haar nieuwe rol duidelijk een nieuw zelfvertrouwen gevonden. De droom van het eerste groene kanselierschap is verdwenen, maar wat de Groenen nog wél hopen is de beslissende coalitiepartner worden – linksom of rechtsom. Ze zet daarom weer duidelijker in op groene thema’s en positioneert zich zonder enige terughoudendheid aan de zijde van Scholz, zonder overigens alle banden met de cdu door te snijden.

Alles is mogelijk, niets staat vast. De Duitse politieke cultuur is in een situatie terechtgekomen die voor het land onbekend is. De kiezers zoeken continuïteit, maar kunnen er verrassingen voor terug krijgen.