Hoogleraar recht en informatisering, Universiteit van Tilburg

Corien Prins

Uitdaging van deze tijd: voorbij het huidige beperkte debat over technologische vernieuwing komen

Wikileaks illustreert bij uitstek het disruptieve dat die vele nieuwe technologieën kenmerkt. In dit geval is die technologie het Internet. Als instrument biedt het ons een ongekende nieuwe bron van (informatie)macht. Tegelijkertijd gaat ditzelfde instrument met ons op de loop en confronteert ze ons met een hoge mate van onzekerheid en in feite vrijwel volstrekte machteloosheid: is de geest eenmaal uit de fles dan is er geen houden meer aan. Ook blijken er ineens volstrekt nieuwe actoren op te staan die processen op een geheel andere manier blijken aan te sturen en daarmee de vertrouwde balans en bekende bakens simpel blijken te kunnen verzetten.

We staan er veelal niet bij stil, maar dit disruptieve karakter is niet uniek voor Internet. Het valt ook te ontwaren bij andere technologieën. Nanotechnologie is er ook een voorbeeld van. Als instrument biedt het de samenleving fantastische mogelijkheden om op nano-schaal de gezondheid te dienen, veiligheid te verbeteren en zelfs met kleuren te spelen. Maar ook hier geldt, mede vanwege de onbekende risico’s op de langere termijn in combinatie met de ‘onzichtbaarheid’ van het instrument: is de geest eenmaal uit de fles dan geven we de macht uit handen. En tenslotte humane biotechnologie en neurotechnologie. Maakbaarheid lijkt met de vooruitgang die hier wordt geboekt uiteindelijk dan toch in beeld te komen. Maar wat heeft de toekomst in petto nu in het Verenigd Koninkrijk toestemming is verleend voor het creëren van zogenaamde cybriden[1]? Ook hier geldt weer: de lange-termijn risico’s zijn niet evident, vertrouwde en veilige aanknopingspunten gaan op de schop en het valt te betwijfelen in hoeverre en of er nog valt te sturen op de ontwikkelingen wanneer we ze eenmaal in gang hebben gezet.

Wikileaks illusteert eveneens dat we als samenleving geen antwoord hebben op de vraag hoe macht met en onmacht door nieuwe technologie vallen te verenigen. Dat heeft voor een belangrijk deel te maken met het feit dat we nooit het fundamentele debat over de disruptieve kenmerken van deze ontwikkelingen te voeren. Technologie wordt vrijwel uitsluitend als een 'enabler’ neergezet. Steevast gaan we het debat uit de weg hoe we afwegingen moeten maken tussen enerzijds de beloften en anderzijds de mogelijke risico’s van nieuwe technologie. En niet alleen hoe we die afwegingen maken, ook de vraag of we niet aan de vooravond staan van een hoog technologische samenleving die veilige ankerpunten heeft los te laten en meer heeft in te zetten op vertrouwen en het sturen van vertrouwen op technologie en de interactie tussen technologie, actoren die haar inzetten en samenleving.

Kortom, oude zekerheden komen in een hoog technologische samenleving meer en meer op losse schroeven te staan. Nieuwe onzekerheden komen daarvoor in de plaats. Dat legt de uitdaging op ons bord van een politieke en maatschappelijke discussie die veel fundamenteler is dan wat wetenswaardigheden en (politieke) stress over Wikileaks.


[1] Bij cybriden wordt de kern van een menselijke cel ingebracht in een dierlijke eicel, waaruit de eigen kern is verwijderd. De creatie van dergelijke mens-dier-embryo’s is bijvoorbeeld van belang voor onderzoek naar nieuwe cellen die de gevolgen van de ziekte van Parkinson kunnen beperken.


Bekijk ook de pagina van Corien Prins bij de Universiteit van Tilburg