Corleone ‘wij zijn geen beesten’

Op het eerste oog is het een slaperig Siciliaans bergstadje. Maar Corleone is ook de geboortegrond van maffiabaas Luciano Liggio, alias Het Beest. En van zijn opvolger Toto Riina. En nog van een aantal andere maffiosi, te zamen de ‘Corleonesi’ geheten. Maar die zitten inmiddels achter de tralies. Zijn de burgers van Corleone nu opgelucht? Ja en nee. ‘Liggio was een goede man en een goed katholiek. En zijn neef was priester!’
CORLEONE - Waarom nu juist hij tot burgemeester is gekozen? Guiseppe Cipriani herhaalt zijn verkiezingsslogan nog maar eens. ‘De bewoners van Corleone hebben gekozen voor een burgemeester die ze nodig hebben: iemand die trouw is aan de wil tot verandering, iemand die met het verleden wil breken en geen deel heeft uitgemaakt van de politieke coterie die tot nu toe heeft geregeerd.’

De overweldigende meerderheid waarmee Cipriani door de burgers van dit Siciliaanse bergstadje is gekozen, verbaast hem niet. ‘De veranderingen hingen in de lucht.
De overheid begint zich meer te roeren en voortvluchtige criminelen worden gepakt. Dat is anders dan vroeger. De mensen hebben een duidelijke keuze gemaakt. Ze hebben begrepen dat het niet langer zo kon, het was voor hen: basta, genoeg.’
Zestig kilometer ten zuiden van Palermo is de 32-jarige jurist Cipriani als burgemeester van Corleone een bewijs van de stille revolutie die zich momenteel in Italie voltrekt. Hij heeft hier begin december als kandidaat van de linkse coalitie De Wedergeboorte van Corleone met gemak de christen-democratische burgemeester van het pluche verdreven. Weliswaar gebeurde hetzelfde in het overgrote deel van de 129 Italiaanse gemeenten waar verkiezingen werden gehouden, maar niemand had verwacht dat de 45-jarige christen-democratische hegemonie zelfs in het traditionele Sicilie zo genadeloos zou worden gebroken. Het eiland is immers in handen van een invloedrijke organisatie die haar lucratieve handel sinds jaar en dag vooral dank zij de Democrazia Cristiana heeft kunnen regelen: de maffia.
En dat geldt voor Corleone nog meer dan voor de rest van Sicilie. Corleone is immers de geboorteplaats van de beruchte clan van de Corleonesi. Hier ontpopten zich in de jaren vijftig en zestig jonge mannen als Bernardo Provenzano, Calogero Bagarella en niet te vergeten Toto Riina tot gevreesde waakhonden van de toenmalige maffiabaas Luciano Liggio. In de stille steegjes, waar nu op elke hoek een Mariabeeld wordt verlicht door kunstkaarsen, werden dertig jaar geleden gemiddeld drie maffiamoorden per week gepleegd. En dat was nog maar het begin. In de afgelopen decennia heeft de clan van de Corleonesi vele duizenden liquidaties op zijn naam geschreven.
De kersverse eerste burger heeft niettemin goede hoop voor de toekomst. 'Voor de buitenwereld heeft Corleone natuurlijk alleen vreselijke monsters voortgebracht’, zegt Cipriani. 'Maar we kunnen nu laten zien dat het ook anders kan. De maffia is hier niet meer zo sterk aanwezig als vroeger. Ze heeft haar activiteiten verplaatst naar Palermo. Maar de maffia bestaat nog wel. Ik denk dat ze geheel kan worden verslagen als iedere instantie gewoon doet wat ze moet doen. Wij moeten als bestuur een anti-maffiamentaliteit onder de mensen kweken. Onze besluiten moeten totaal helder zijn en in alle openheid worden genomen. Het enige wat wij de burgers zullen garanderen, zijn rechten en geen privileges.
Jarenlang heeft hier de onverschilligheid geheerst. Daarom moeten we opnieuw beginnen, opnieuw geboren worden. We moeten weer een hechte gemeenschap gaan vormen, waarin iedereen meedoet. De mensen moeten weer leren om te gaan met de ruimte die gedurende lange tijd niet van hen was maar van de machthebbers. Die hebben de stad laten slapen. Corleone moet weer aan het werk gaan zonder daarvoor eerst iets extra’s terug te willen. We moeten ervoor zorgen dat het leven hier niet langer verstikkend is maar mooi wordt.’
Op het eerste gezicht lijkt de sfeer op straat de woorden van de burgemeester te bevestigen. In het slingerende hoofdstraatje van Corleone kun je je nauwelijks voorstellen dat dit gemoedelijke, bijna saaie bergstadje een clan heeft voortgebracht die is uitgegroeid tot een mondiale criminele organisatie die een officiele staat als Italie aan de rand van de afgrond heeft gebracht. Nu heerst er de lome sleur van het dagelijks bestaan. De mensen begroeten elkaar elke dag op dezelfde plaats op hetzelfde tijdstip met hetzelfde gebaar. Ze zijn godlievend, aardig en uiterst behulpzaam. Die gastvrijheid lijkt een doel te dienen: het bewijs dat in Corleone goed volk leeft.
'Ik ben blij dat je bent gekomen’, zegt eigenaar Rutirello van de Central Bar. 'Nu kun je met eigen ogen zien dat wij geen beesten zijn. Dit is een rustig plaatsje en iedereen is aardig.’ Een klant valt hem bij: 'Zo aardig dat we zelfs hem hier accepteren.’ De man naast hem, een Marokkaan, lacht en knikt: natuurlijk, zijn vriend heeft gelijk, allemaal beschaafde mensen hier.
Maar er heerst ook nijd. De nijd tegen de oude heersende klasse, die kapitalen achterover heeft gedrukt. Het leidt tot cynische woordspelingen en spijkerharde oordelen. Op het dorpsplein zit een groepje bejaarde mannen op de bankjes. 'Dat kruis daar’, zegt een van hen terwijl hij naar een verfromfraaid aanplakbiljet wijst van de christen-democratische partij, 'dat is niet het kruis van de DC maar van de DB, de Democrazia Besbale (Beestachtige Democratie). Die mensen zijn geen christenen. Zij hebben Italie in de misere geholpen, maar hebben tegelijk wel heel goed voor zichzelf gezorgd. En het ergste is dat ze hun schuld gewoon ontkennen. Ze zouden allemaal tegen de muur moeten. of in kampen moeten worden opgesloten.’
En de maffia? 'Ach, die bestaat hier niet meer. Hier wonen alleen maar goede mensen.’ Hoe was dat vroeger.dan? 'Dat weet ik niet. Ik werkte op het land. Ik ging ’s ochtends vroeg weg, kwam ’s avonds laat terug, at wat en ging naar bed. Ik sliep hier dus alleen maar.’ De man ('Mijn naam is niet belangrijk’) zegt altijd op de inmiddels ex-comonistische partij te hebben gestemd. Zijn kleinzoon heeft dat voorbeeld gevolgd. De consequenties heeft hij voor lief moeten nemen. 'Hij is werkloos’, zegt de man. 'Hij heeft elektrotechniek gestudeerd, een goede studie. Maar omdat hij nooit op de christen-democraten heeft gestemd, kon hij gaan wandelen.
Die tijd lijkt voorbij. Bijna twee jaar lang zien de Italianen op televisie corrupte hoofdvertegenwoordigers van het oude systeem hun zonden opbiechten aan onderzoeksrechter Antonio Di Pietro, leider van de omvangrijke operatie Schone Handen. Het smeergeldproces heeft de eentonigheid uit de politiek gehaald en de Italianen hoop gegeven op verandering. Maar het roept ook vragen op. Hoe lang zijn ze al misleid?
Daarover heeft de 23-jarige Santo merkbaar nagedacht. Tot voor kort interesseerde hij zich nooit zo voor politiek. Als nachtportier van een hotel was dat volgens hem niet nodig. Bovendien bleef alles toch altijd bij het oude. Maar sinds een paar maanden spreekt hij over politiek alsof hij nooit anders heeft gedaan. 'Wij hebben drie soorten dictatuur achter de rug’, analyseert Santo ervaren. 'De monarchie, het fascisme en de christen-democratie van de DC. De koning was een autocraat, het fascisme vereenzelfdigde zich eerst met het volk maar onderdrukte het daarna genadeloos, en de DC heeft ons langzaam laten stikken. Het is een heel listige partij gebleken. Men zegt weleens dat degene die alles zoveel mogelijk bij het oude wil laten, met de veranderingen moet meegaan. Dat hebben de de politici prima gedaan. Ze hebben na het fascisme allerlei democratische regels opgesteld om daarmee de mensen te paaien. Vervolgens hebben ze een sfeer gekweekt waarin het voor gelovigen onmogelijk werd op een andere partij te stemmen zonder voor antichristelijk te worden uitgemaakt. En als laatste hebben ze zelf zoveel vrijheid genomen dat er voor de vrijheid van de bevolking geen ruimte meer was.’
Over de maffia is Santo minder fel. Hoewel de clan van de Corleonesi er voor heeft gezorgd dat hij overal ter wereld als maffioso wordt gezien. 'In Zwitserland heb ik in een hotel onder een Nederlandse bedrijfsleider gewerkt. Toen hij hoorde dat ik uit Corleone kwam, vroeg hij direct of we hier met een pistool op de heup de straat op gaan. In Duitsland, maar ook in Italie, heb ik dezelfde soort reacties gekregen. Je leert ermee leven. Ik neem het niet zo zwaar op. Ik weet van mezelf dat ik een eerlijk persoon ben en dat Corleone een rustig plaatsje is.’
De mensen in Corleone observeren, analyseren en vertellen hun conclusie aan wie het horen wil. Dat is wel eens anders geweest. Als geen ander hield men zich hier aan de ongeschreven Siciliaanse regel om niet te veel te weten en al helemaal niets te vertellen, met name niet tegen nieuwsgierige journalisten. Maar waar eerst de stilte heerste, staat in de etalage van de krantenkiosk nu een indrukwekkend rijtje boeken over de strijd tegen de maffia en gaan modieus geklede scholieren hand in hand met Franciscaner monniken langs de huizen om te vertellen hoeveel beter het leven is zonder de maffia. Zelfs voor het raam van slager Pomillo, oud-raadslid en oud-wethouder voor de christen-democraten, hangt een poster van de film Giovanni Falcone over het leven van de vermoorde anti-maffiarechter.
Falcone en zijn collega Paolo Borsellino zijn door de Italianen heilig verklaard. In de acht jaar dat de twee zich intensief met de maffia bezighielden, ontrafelden ze het criminele netwerk tot in de details. Voor het eerst braken tientallen maffiosi de Omerta, de zwijgplicht. Met behulp van deze spijtoptanten konden honderden leden van de Cosa Nostra worden opgepakt. Dat werd Falcone en Borsellino voorjaar 1992 fataal. Falcone werd samen met zijn vrouw en drie lijfwachten het slachtoffer van de meest verbijsterende maffiamoord aller tijden. op weg van het vliegtuig van Palermo naar huis werd zijn auto opgeblazen met een grote hoeveelheid explosieven die onder het wegdek was verstopt en op afstand tot ontploffing was gebracht. Nog geen twee maanden later kwam ook Borsellino door een bomaanslag om het leven.
Italie heeft lang gerouwd om de dood van haar twee helden. En nu is er dan de speelfilm, die deze vrijdagavond in de enige bioscoop van Corleone draait. Regisseur Guiseppe Ferrara heeft met zijn rolprent in Italie veel kritiek geoogst. Falcone en Borsellino zouden te karikaturaal zijn neergezet. Ze zouden praten alsof ze een kranteartikel voorlezen. Toch is de film van groot belang. Alle grote maffiamoorden passeren de revue: die op generaal Dalla Chiesa in 1982, op rechter Rocco Chinnici, toenmalige baas van Falcone, in 1983, op de voor de maffia onbruikbaar geworden christen-democratische politicus Salvo Lima in 1992. ook het maxiproces van 1986 komt aan bod, waarin met behulp van maffiaspijtoptant Tommaso Buscetta 474 maffiosi konden worden voorgeleid, onder wie de toenmalige superboss Luciano Liggio uit Corleone. De film eindigt even tragisch als de werkelijkheid met de aanslagen op de beide hoofdrolspelers. Aanslagen die inmiddels op het conto zijn geschreven van Toto Riina, alias La Belva, Het Beest. Tot zijn arrestatie vorig jaar januari was hij de absolute leider van de maffia in Corleone, op Sicilie, in Italie en zelfs over de hele wereld.
Liggio, Riina, Provenzano. In de film worden de Corleonesi herhaaldelijk genoemd. Dat moeten de herboren inwoners van Corleone toch willen aanschouwen. Al was het alleen maar om te tonen hoe veranderingsgezind ze zijn. Maar in de zaal zitten vanavond welgeteld zes mensen op de houten bioscoopstoeltjes. Hoe kan dat? Is er dan toch nog angst? Had de eigenaar van de Central Bar niet duidelijk door zijn zaak geroepen dat Andreotti de grootste maffiabaas is die er bestaat? En hadden zijn klanten daar niet bevestigend op gereageerd? Hebben de burgers van Corleone dan nog steeds iets te vrezen van de maffia?
Ach nee’, zegt meneer Martorana van de gelijknamige bioscoop. 'Er gebeurt hier helemaal niets meer. Wij zijn een eerlijk volk. Ik hoef mijn auto hier niet eens op slot te doen. Dat moet ik in Rome of Milaan eens proberen.’ Maar waarom komen er dan zo weinig mensen naar deze film? 'omdat de mensen gewoon niet graag naar de bioscoop gaan. Er zijn teveel films op televisie. Dit is de eerste week dat de bioscoop weer open is. Ik ben een jaar lang dicht geweest omdat er geen mensen kwamen. Misschien gaat het volgende week beter. Dan draai ik JurrassicParc.’
De informatie van de carabinierivan Corleone leidt tot een andere conclusie. De inwoners hebben nog nooit een kritisch woord over de maffiafamilies in de mond genomen. Het stadje is niet meer zo maffioos als vroeger, maar dat wil niet zeggen dat er geen maffia meer is. Er wonen nog verschillende familieleden van de maffiabazen in Corleone: Antonietta Bagarella, echt genote van Toto Riina, met haar vier zoons; de vrouw van Bernardo Provenzano en haar twee kinderen; de weduwe van de eind vorig jaar in gevangenschap overleden Luciano Liggio. Ze leven gewoon hun leventje, doen als ieder ander hun boodschappen bij de slager en groenteboer, en sturen de kinderen naar dezelfde school als iedereen.
Dat vorig jaar bij de landelijke operatie Corleone onder meer twee neven van oom Toto Riina en een neef van Luciano Liggio in Corleone werden opgepakt, mag niet deren. Evenmin maakt het hier wat uit dat de vrouw van Riina 23 jaar lang op de hoogte is geweest van de criminele negoties van haar man en zelf al eens is beschuldigd van maffia-activiteiten. In Corleone zijn ze heel normale mensen. Behalve natuurlijk tegenover journalisten. Voor hen houden ze zich schuil. Maar door de medebevolking worden ze geheel opgenomen. De mensen zijn of vrienden van de Liggio’s, Riina’s of Provenzano’s, of ze zijn onverschillig en hebben geen mening.
Dat verklaart de opgewonden reactie van bioscoopeigenaar Martorana op de film van vanavond. 'Luciano Liggio en Toto Riina zijn het slachtoffer geworden van een hetze door de media’, zegt hij. 'En ze zijn misbruikt door de politici. Als er iets gebeurde, werd altijd meteen geroepen: het waren de Corleonesi. Voor mij is nog helemaal niet bewezen dat Riina opdracht tot de moord op Falcone heeft gegeven. Hij maakt er deel van uit, ja, maar meer niet. Dat zag je in de film toch ook? Toen Falcone tegen die journaliste zei dat hij maffiose politici op het spoor was en dat hij wist dat zij dat wisten. Vlak daarna zijn hij en Borsellino vermoord. Voor mij is dan duidelijk wie daar achter zat. Het is een complot, discriminatie. Van Luciano Liggio hebben ze een beest gemaakt. Toen zijn lichaam na zijn dood weer hier in Corleone was, mocht er plotseling geen officiele begrafenis worden gehouden. Dat is het ergste wat ze hebben kunnen doen. Iedereen heeft recht op een eervolle begrafenis.’
Corleone heeft de vrijheid van meningsuiting ontdekt maar gebruikt die vooralsnog alleen voor tirades tegen politici. Het liefst politici die ver weg zetelen, in Rome of Milaan. De gehele corrupte politieke kliek mag van de bevolking op de brandstapel: ex-premier Giulio Andreotti, de ex-leider van de socialistische partij Bettino Craxi, de ex-leider van de christen-democratische partij Arnaldo Forlani. Maar een kritische beschouwing over de Cosa Nostra laat men hier nog steeds liever achterwege. Voormalige buurjongens als Toto Riina en Luciano Liggio verketter je niet, toen niet en nu ook niet.
Daarom brandmerkte de eigenaar van de Central Bar dus juist de polticus Andreotti als grootste maffiabaas en zei hij niets over oud-stadsgenoot Toto Riina. Daarom dus ook riep hij dat juist de politici bloedzuigers waren die de mooie vrouw Italie leegzogen tot ze er dood bij neervielen, terwijl hij over supercrimineel Luciano Liggio vergoelijkend benadrukte dat hij 'een goede man was uit het meest katholieke gezin dat er bestaat’. En om dat te bewijzen, riep hij er achteraan: 'Zijn neef was priester!’
Nog altijd zijn er mensen in Corleone die vinden dat alles maar het beste bij het oude kan blijven. Sommigen vinden zelfs de naamsverandering van de christen-democratische partij in Italiaanse Volkspartij al een veel te grote concessie aan de vernieuwing. Bareigenaar Rutirello denkt dat de Corleonesi niet echt zijn gebaat bij de nieuwe burgemeester. 'Hij is te democratisch voor ons’, zegt hij. 'Wij hebben een burgemeester nodig met een sterke hand, een krachtige vader van de familie, zoals Michele la Torre van de christen-democraten. Cipriani is te zwak, te democratisch.’ Anderen vinden dat alleen naar de toekomst moet worden gekeken, die brengt immers verbetering. En weer anderen hebben al te veel nieuwe winden horen waaien die niets opleverden; zij blijven alles en iedereen wantrouwen.
Buiten staat een man te kijken naar de verkiezingsuitslag die op de muur is geplakt. Of hij blij is? 'Ach, het kan me niets schelen. Ze bekijken het maar.’ Heeft hij dan niet gestemdd 'Jawel, ik heb die hele lijst ingevuld. Ik heb op iedereen gestemd. Dat doe ik mijn hele leven al. Dan zijn ze allemaal tevreden. Iedereen is goed, echt iedereen. Maar het zijn allemaal honden, allemaal tevreden honden, en niets anders.’