Couscous (3)

Het valt niet mee om uit te leggen hoe het komt dat bij vele Franse ex-bewoners van Algerije de oorlog voortduurt. Dat 36 jaar na dato de brandhaarden die de pieds noirs voor een deel zelf hadden aangestoken, in hun hart nog steeds niet zijn gedoofd. Hakim zal het moeilijk kunnen begrijpen. Als kind, vertelde hij me, zag hij op een dag twee zwarte voeten op een muur geverfd. Hij vroeg een Algerijn wat dit vreemde embleem betekende. ‘Dit zijn twee vuile plekken op de grond van ons land, die er nooit hadden mogen zijn’, antwoordde de man. Voor de pieds noirs was dit een soort oorlogsvlag die hun gebrek aan een stevige gemeenschappelijke identiteit diende te maskeren. Het verhaal wil dat de eerste Franse kolonisten die de plaatselijke bevolking zag aanmeren zwarte laarzen droegen en dus ‘zwarte voeten’ werden genoemd.

Dat de pieds noirs geen eensgezind en homogeen volk vormden, kwam door hun oorspronkelijke verscheidenheid. Als arme sloebers op zoek naar een nieuw bestaan waren ze ooit uit Frankrijk, Spanje, Malta, Italië en zelfs, maar in mindere mate, uit Duitsland en België vertrokken. Tussen de groepen was de solidariteit vaak ver te zoeken. Pas toen het besef bij al die gemeenschappen doordrong dat er een heuse bevrijdingsoorlog tegen hen in gang was gezet en niet, zoals ze eerst dachten, een nietige opstand, probeerden ze de schijn van eensgezindheid op te houden. Ze verenigden zich achter het blazoen van de twee zwarte voeten en riepen hun eigen terroristische organisatie in het leven, de OAS. Oog om oog, tand om tand.
Het hielp niet, en wat overbleef was een onmetelijk gevoel van wrok dat de pieds noirs in hun vlucht naar Frankrijk meenamen. Binnen enkele maanden verlieten één miljoen mensen het geboorteland in een onbeschrijflijke chaos. Deze wanorde zit nog in vele hoofden. Het is geen toeval dat de meeste repatrianten tegenwoordig in streken wonen waar het Front National van Le Pen het sterkst is. Zonder de massale steun van de zwarte voeten uit Algerije waren er nooit FN-burgemeesters geweest in de zuidelijke Franse steden Toulon, Marignane, Vitrolles of Orange. In sommige van die plaatsen bestaat de bevolking voor meer dan dertig procent uit pieds noirs.
Niet dat de gespierde nationalistische denkbeelden van Le Pen en zijn fanatieke visie over de grandeur van Frankrijk de pieds noirs raken. Ze hebben weinig op met het ‘moederland’, en soms is er zelfs sprake van een diepgewortelde haat. Frankrijk heeft hen verraden, vinden ze nog steeds, door de Algerijnen hun onafhankelijkheid te schenken. Door hun eigen OAS-generaals te arresteren. Frankrijk heeft ze niet goed opgevangen en ze te lang als asielzoekers, als profiteurs beschouwd. Toen ze in de warme maanden van het jaar 1962 met honderdduizenden tegelijk uit hun boten en vliegtuigen stapten met hun te zware koffers, kartonnen dozen en vogelkooien, vergeleken hun landgenoten hen met een zwerm sprinkhanen. Niemand, denken ze nog steeds, had oog voor hun tragedie. Frankrijk is voor hen de 'vuilnisbak van de naties’.
Nee, het enige wat hen daadwerkelijk aanspreekt in Le Pen is zijn racisme. Want de pieds noirs kunnen niet alleen niet verkroppen dat ze 'hun’ land in handen van de autochtonen hebben moeten achterlaten, het is ze ook een doorn in het oog dat dezelfde Algerijnen nu in hun buurten zijn komen wonen. Ze hebben ons uit Algerije geschopt en nu komen ze ons achterna om hier alweer de dienst uit te maken. Je kunt wel proberen die irrationaliteit uit hun gedachten te wissen, maar elke poging is gedoemd te mislukken.
Paradoxaal genoeg hoor je bijna niemand uit hun midden juichen over het drama dat zich in het huidige Algerije afspeelt. Niemand zegt: 'Laat ze elkaar maar vermoorden, die wilden.’
Ik had voor Hakim Traïdia een andere schets van de pieds noirs willen maken. Maar ik ken ze te goed en ze zijn niet anders. Het was eens mijn nest en het heeft me heel wat energie gekost om me van die geur te ontdoen. Rest nog alleen die couscous. Het enige gerecht dat zowel door Algerijnen als door pieds noirs als een eigen specialiteit wordt beschouwd. Een maaltijd die de verschillen tot onbenullige proporties terugbrengt. Een exotische naam die klinkt als een lang verwacht vredesakkoord.
P.S. Lees in 'Couscous’ 1, 2, en 3 niet Hakim maar Karim Traïdia. Een vakantiefoutje. Excusez.