Oscarfilm Brokeback Mountain van Ang Lee: loflied op de mannelijkheid?

Cowboys op een berg

Volgens Gawie Keyser handelt Brokeback Mountain van Ang Lee vooral over de vernietigende kracht van het conformisme op het Texaanse platteland, die geen ruimte laat voor de liefde tussen twee mannen. David Leavitt noemt de film een loflied op de mannelijkheid.

«Sometimes Sonny felt that he was the only human creature in town.» Zo begint The Last Picture Show, Larry McMurtry’s tragische roman over het uitzichtloze leven in een klein stadje in Texas. McMurtry, Texaan in hart en nieren, verwerkte zijn boek begin jaren zeventig tot een script dat uiteindelijk de beroemde film van Peter Bogdanovich zou worden. De sfeer van die roman en de gelijknamige film keert terug in Brokeback Mountain, een film waarvoor McMurtry eveneens het script schreef. De film was de afgelopen weken veel in het nieuws vanwege talloze prijzen en Oscarnominaties, maar vooral ook omdat het onderwerp homoseksualiteit voor het eerst expliciet aanwezig is in een grote Hollywoodproductie. Althans, zo luidt de hype: Brokeback Mountain is een «gay western»! Een misvatting. De film handelt niet over seks tussen mannen, maar over het oer-Amerikaanse en typisch mcmurtriaanse motief van stagnatie in een samenleving, waarin de druk om je te conformeren onhoudbaar is en de behoudende krachten zo vernietigend als roofdieren kunnen zijn.

Behalve in The Last Picture Show keert dit thema terug in films als Hud (1963) van Marin Ritt, ook naar een roman van McMurtry, en de klassieker Midnight Cowboy (1969) van John Schlesinger. Het zijn films die draaien om cowboys die kampen met nieuwe tijden. Wat Sonny in The Last Picture Show voelt, ervaren ook de hoofdpersonages in zowel Hud en Midnight Cowboy als Brokeback Mountain. De cowboy, zo lijken al deze werken te zeggen, is een unieke, eenzame figuur die nergens anders kan gedijen dan in zijn natuurlijke omgeving. En dat is ver weg van de beschaving.

McMurtry, winnaar van de Pulitzer-prijs voor zijn prachtige roman Lonesome Dove (1985), schreef het script voor Brokeback Mountain samen met producent en auteur Diana Ossana, met wie hij eerder samenwerkte bij minder bekende projecten. Wie McMurtry’s literaire werk kent, proeft zijn pen door de hele film heen. Het is bijna bijzaak dat de regisseur van de film de Taiwanees Ang Lee is, die al geruime tijd in Amerika werkt en die erom bekend staat dat hij zich thuis voelt in onverwachte genres, van het briljante Hulk (2003) tot de saaie Jane Austen-verfilming Sense and Sensibility (1995). Lee is een wisselvallige regisseur, maar in het geval van Brokeback Mountain had hij een meesterlijk script tot zijn beschikking. Samen met McMurtry, of misschien dankzij hem, vangt Lee perfect de sfeer van melancholie die zo kenmerkend is voor kleine stadjes in Texas en andere staten waar het plattelandsleven nog enigszins aanwezig is.

In The Last Picture Show én in Brokeback Mountain staat het conflict tussen traditie en moderniteit centraal. Net zoals Sonny in McMurtry’s roman zich een buitenstaander voelt, zo ervaren de twee protagonisten in Lee’s film, Ennis del Mar (Heath Ledger) en Jack Twist (Jake Gyllenhaal), het leven alsof zij alleen op de wereld zijn. En de enige plaats waar zij echt zichzelf kunnen zijn, is in het verlaten Brokeback gebergte. Daar, in de idyllische werkelijkheid van het oude Westen, kunnen zij nog echte cowboys zijn, al zijn ze daar niet erg goed in. Diep in de nacht in een tent onder de sterren ontdekken zij de liefde die zij voor elkaar voelen. De episode in de bergen roept herinneringen op aan Lee’s kungfufilm Crouching Tiger Hidden Dragon, waarin twee geliefden een tijd lang alleen in de woestijn wonen.

Terug in de echte wereld zijn deze personages gedoemd tot een leven van leugens. In de McMurtry-wereld van trieste dorpen, waar mensen weinig kansen hebben en leven met de angst voor de «toorn van God», trouwen Jack en Ennis met lieve meisjes en krijgen kinderen. De berg wordt een onbereikbare droom, die in schril contrast staat met de grijze, harde werkelijkheid van de stadjes, waar religieuze intolerantie en burgerlijke normen en waarden geen ruimte laten voor de liefde tussen twee mannen.

Een hoogtepunt in de film is deze scène, die een prefiguratie vormt van de toekomst van de twee minnaars: na hun eerste onverwachte en opwindende liefdesnacht rijdt Ennis met zijn paard de bergen in. Daar stuit hij op het kadaver van een schaap, het onderlichaam aangevreten door wolven.