Creatief met seks

John Updike en slechte seks? Het is moeilijk te geloven dat de schrijver van stroperige en droevig opwindende seksscènes in romans als Couples en Marry me – in zijn hoogtijdagen kreeg hij zwart ondergoed toegestuurd van bewonderende lezeressen – ook kan miskleunen, maar in zijn nieuwste roman The Widows of Eastwick schijnt hij iets helemaal verkeerd te hebben gedaan. Net als Paulo Coelho, maar dat verbaast me dan weer niks. Updike en Coelho zijn beiden genomineerd voor de Bad Sex in Fiction Award, de prijs die het Engelse literaire tijdschrift Literary Review ieder jaar uitlooft voor de slechtste of meest overbodige seksscène in een literaire roman van dat jaar.
Goed kunnen schrijven over seksuele aangelegenheden wordt beschouwd als de lakmoesproef voor geslaagd schrijverschap. Onzin natuurlijk. Het is maar net waar je oog aan blijft haken. Zompige gronden, jagende wolkenpartijen, kreunende dennenbossen; al die ellenlange natuurbeschrijvingen worden geeuwend overgeslagen. Maar zo gauw het op natuurgeweld van de onderbuik aankomt, lijkt het alsof je als lezer niet anders kunt dan je er persoonlijk toe te verhouden. Meestal zijn seksscènes belachelijk, vaak gênant, en altijd óf te lollig óf te ernstig bedoeld.
Feit is – en daar komt dan toch misschien die lakmoesproef om de hoek kijken – dat maar enkele schrijvers zich op hun gemak lijken te voelen als ze schrijven over seks. De meerderheid is iets demonstratiefs aan het doen: kijk mij ’ns gedurfd in de weer. En tja, wat vandaag gedurfd is, is morgen hopeloos achterhaald. Dat Lady Chatterley’s Lover ooit een verboden boek was, met dat schorre, onbeholpen accent van de boswachter: ‘Ik mot geen vrouw die niet ken schijten of pissen’, is nu amper meer na te voelen. Dat Nine ½ weeks ooit doorging voor een geile film, met die slagroom of wat was het waarmee ze elkaar insmeerden… Pathetisch. Mulisch’ Twee vrouwen, toentertijd een gewaagde roman, wordt heel lezend Nederland door de strot geduwd en is daarmee voorgoed belegen verklaard.
Misschien zou een Not So Bad Sex in Fiction Award al met al een stuk interessanter zijn. Al is de beste seks in literatuur waarschijnlijk toch vooral de gesuggereerde seks. Zeg maar zoals De dame met het hondje van Tsjechov een vorm van harde porno is. En zoals Alice Munro het presteert om in het verhaal ‘Passie’, uit de bundel Stilte, een wereld aan wilde vervoering op te roepen door haar personage alleen maar een andere afslag te laten nemen. Jhumpa Lahiri toonde zich het afgelopen jaar een waardige leerling van deze meesters met het titelverhaal van haar bundel Vreemd land. Zonder dat er ook maar een blouse wordt open geknoopt, gaat dit vader-dochterverhaal over seks, dat wil zeggen over het soort verraad dat alleen maar door seks teweeggebracht kan worden.
Maar op die manier is de hele wereldliteratuur natuurlijk vergeven van de literair verantwoorde seks, zij het dat je je fantasie een beetje moet gebruiken. Neem nu Die Wahlverwantschaften van Johann Wolfgang Goethe, dat ik onlang met een frisse blik herlas. Al dat onderlinge aantrekken en afstoten van mannen en vrouwen die wel en niet voor elkaar bedoeld zijn, al dat verheven scheikundig getheoretiseer over complementaire elementen en wat er gebeurt als een derde element zijn intrede doet… Waarom Thomas Mann deze roman bestempelde als de gedurfdste overspelroman ooit, was mij een raadsel. Tot ik oog kreeg voor de geheime codering in deze roman. Er wordt nogal wat aan ‘muzikaal vermaak’ gedaan door de hoofdpersonages. Zij speelt heel goed piano, hij niet even vlot fluit. Hij beschikt namelijk niet over het geduld, het uithoudingsvermogen dat voor het ontwikkelen van een dergelijk talent noodzakelijk is. Zij is echter de beroerdste niet en houdt zich nu weer in en laat zich dan weer door hem meeslepen. De meest wezenloze passages krijgen onverwacht kleur, zeker als een derde haar partij gaat meeblazen: ‘Op een avond stelde Eduard voor dat men nog wat bijeen zou blijven. Hij voelde zich geroepen zijn fluit tevoorschijn te halen, die er lang niet aan te pas was gekomen. Terwijl het van Charlotte’s handigheid afhing om haar nu eens aarzelende, dan weer vooruitstormende echtgenoot bij te houden, sloot Ottilie’s behandeling van het snaarinstrument exact aan bij Eduards manier van spelen.’ Ongekend heerlijke avondjes beleven ze op die manier. Opwindend of niet, met dit soort taferelen houdt een roman het wel een paar eeuwen vol.