Culturele cocktail

De oogst van de stilte door Eline Flipse: vanaf 13 april in The Movies (Amsterdam) en 20 april in Louis (Tilburg). Concerten van het Nieuw Ensemble o.l.v. Tan Dun: 8 april (Leeuwarden), 9 april (Enschede), 10 april (Arnhem), 11 april (Amsterdam). New Music from China (cd) door het Nieuw Ensemble o.l.v. Ed Spanjaard, Zebra records 001.
‘De stilte wordt hoorbaar gemaakt’, noteerde ik vorig jaar in mijn aantekeningenboekje tijdens de repetities van de twee Chinese operaatjes die in het Holland Festival werden opgevoerd. En: ‘Eigenlijk precies het tegenovergestelde van Cage.’ Want waar John Cage, door een stilte in de tijd te markeren, de aandacht vestigde op alle geluiden waar we ons normaliter niet bewust van zijn, slaagde met name Qu Xiaosong erin (hier in zijn opera The Death of Oedipus) om met enkele spaarzame klanken juist de stilte tastbaar te maken.

De oogst van de stilte - in het Engels Broken Silence - heet de documentaire die Eline Flipse maakte over de vijf Chinese componisten die dank zij het Nieuw Ensemble de laatste jaren regelmatig in Nederland te horen zijn. Gezien de vele publikaties en interviews is het verhaal van deze Chinezen niet nieuw meer: opgegroeid tijdens de Culturele Revolutie kwamen ze pas op late leeftijd in aanraking met de westerse klassieke muziek waardoor ze in een artistieke stroomversnelling terechtkwamen. De benarde politieke situatie noopte hen naar het buitenland te verhuizen; alleen Guo Wenjing woont nog altijd in China.
Dat is in een notedop het verhaal dat al in verschillende versies te lezen is geweest. De kracht van film is echter dat het een eigen realiteit neerzet. Doordat de beelden van de Chinese natuur zijn versneden met straattaferelen in New York, begrijp je in een flits wat een rigoureuze breuk Tan Dun en Qu Xiaosong hebben moeten forceren. Hetzelfde geldt voor opnames van traditionele muziek, zingende boeren, de Culturele Revolutie, maar ook het stadsleven: de overvolle straten, de collectieve ochtendgymnastiek en de armoede. Het zijn sferen die in een handomdraai worden neergezet.
In het kielzog van de componisten springen we heen en weer tussen hun land van herkomst, hun huidige woonplaatsen (New York en Parijs) en de repetities van het Nieuw Ensemble in Amsterdam. Toch ligt de nadruk op de geschiedenis. Want hoewel de documentaire is opgehangen aan de repetities voor de twee Chinese opera’s, speelt het heden en de muziek een rol op de achtergrond. Gezamenlijk - het vijftal zat op het conservatorium in dezelfde klas - halen ze herinneringen op: van de zweetvoeten van Guo Wenjing, de titels van stukken die ze toen schreven (Ik heb van Mao Zedong gedroomd), de Culturele Revolutie.
Sympathiek is het feit dat Mo Wuping nadrukkelijk erbij wordt betrokken. Wuping probeerde in Parijs een bestaan op te bouwen, maar van begin af aan zat alles hem tegen. Om in zijn levensonderhoud te voorzien maakte hij buitensporig lange dagen in een Chinees restaurant, hij werd ziek en stierf twee jaar geleden op 33-jarige leeftijd. Aan de hand van correspondentie en een rondgang door Parijs is hij toch in de film aanwezig.
Wie vooral in de muziek is geinteresseerd, kan beter de cd van het Nieuw Ensemble kopen of naar het concert gaan dat het Ensemble met Tan Dun geeft. Tegelijkertijd is enige kennis onontbeerlijk om deze muziek te kunnen begrijpen. Die vreemde mengeling van westerse technieken, het gebruik van Chinese instrumenten, de authentieke rauwe manier van zingen en de intense mystieke sfeer roepen veel vragen op. Een deel van het antwoord wordt gegeven door dat simpele shot waarin de camera langs de vervallen gevel van een Chinees conservatorium glijdt en vanachter de raampjes zowel traditionele muziek als westerse opera-aria’s en pianoconcerten opklinken. En een deel van het antwoord wordt gegeven door louter naar die mysterieuze Chinese koppen te kijken, waarin een cocktail van culturele invloeden lijkt te gisten. Want ondanks het grote succes dat de Chinese componisten hier oogsten, blijft er een onoverbrugbaar verschil in cultuur. Zoals wij ook de betekenis van die stilte nooit werkelijk zullen begrijpen.