Beeldcultuur: Mika Rottenberg

Curieus multiversum

IN The Good Terrorist (1985) van Doris Lessing – een interessante roman om te herlezen in tijden dat Guy Fawkes, ‘de gewelddadige opstandeling met het goede hart’, weer in het brandpunt van de belangstelling staat en kunstenaar Jonas Staal in Berlijn een democratisch congres organiseert met vertegenwoordigers van organisaties op internationale terroristenlijsten – wil het maar niet lukken met de revolutie.

Medium mr squeeze hp img 8657 full half575

De mannelijke leidersfiguren worden niet au serieux genomen door de ira waar ze een allian­tie mee willen, de uitgevoerde terreur­aanslag loopt publicitair gezien af met een sisser en de drijvende kracht achter het communistische collectief, de moederlijke Alice, gelooft in wezen niet in het gebruik van geweld. Resultaat: alle goede en kwaadaardige intenties resulteren in veel verwarrende niksigheid. Kunstenaars die zich wijden aan het bestrijden van het politieke en maatschappelijke kwaad treft regelmatig hetzelfde lot. Het werk is vormelijk-artistiek sterk maar levert geen netto politieke winst op, of het werk is in kunstzinnig opzicht ondermaats maar blijkt een efficiënt wapen te zijn in de ­ideo­lo­gische strijd.

Precies daarom vind ik het werk van de Amerikaans-Israëlische Mika Rottenberg zo interessant: ze weet beide valkuilen behendig te omzeilen en kent een derde weg. Van Rottenberg wordt gezegd dat zij ‘seriously political art that is preposterously funny’ maakt. Ze probeert niet de werkelijkheid te imiteren, te spiegelen of te infiltreren. Ze creëert haar eigen parallelle werkelijkheid, een multiversum dat zowel ‘glossy’ en ‘reclameachtig’ als kleurrijk, magisch, en uitgesproken curieus is. In die parallelle wereld heersen in extremis dezelfde principes en mechanismen die ‘onze’ maatschappelijke realiteit sturen en bepalen. Ze worden er uitvergroot tot absurde proporties, maar net door die overdrijving slaagt Rottenberg erin om haar kijkers uit te dagen tot het nadenken over de sociale kwesties die ze indirect aankaart. In aaneenschakelingen van vaak bizarre taferelen toont Rottenberg enigmatische arbeidsprocessen waarin lichamelijke ‘afvalstoffen’ als zweet, bloed, haar, nagels of tranen – soms vermengd met sla of make-up – nieuwe producten voortbrengen. Met haar bijna surrealistische films levert ze commentaar op bestaande ideeën over vrouwelijke zelfbeschikking, de idealisering van het stereotiepe lichaam en de precaire positie van arbeiders in een geglobaliseerde kapitalistische economie. De beelden van Rottenberg zijn verlokkelijk en verleidelijk, maar het venijn zit hem in de staart. Ze lijken het product van een op hol geslagen fantasie, maar wijzen ons juist op de pijnlijke effecten die een neoliberaal systeem heeft op leven en zelfbesef van individuen die deel uitmaken van een doorgedraaide kapitalistische productiemachine.

Rottenberg doet echter nog meer – wat je niet in haar beelden en films ziet maar wat die beelden en films, voor mij althans, des te sterker maakt. Samen met medekunstenaar Alona Harpaz heeft ze in 2008 de liefdadigheids­organisatie Infinite Earth Foundation opgericht en daarmee probeert ze de wereld die we kennen – en dus niet dat universum in haar hoofd waar we via haar films van kunnen meegenieten – wel degelijk te beïnvloeden. De missie van de stichting is om lokale, coöperatief gerunde organisaties overal ter wereld te ondersteunen, met speciale aandacht voor vrouwen en kinderen. Rottenberg en co doen dat met de opbrengst van het verkopen van eigen werk en stimuleren op die manier zowel een angorakonijnenkwekerij in India, een weeshuis in Namibië als een cultureel jongerencentrum in Israël. Infinite Earth Foundation is kleinschalig en net zoals het beeldend werk van Rottenberg eigenzinnig en eclectisch. Een officiële ngo zou er geen pap van lusten, want het is gebaseerd op pure willekeur of beter nog louter op de persoonlijke voorkeur van twee bevlogen kunstenaars. Net dat maakt het initiatief uitzonderlijk en ijzersterk. Kunst kan de wereld niet redden en kan ons alleen door metafoor en allegorie aan het denken zetten over de samenleving, lijkt Rottenberg hiermee te suggereren. Ik als individu kan die wereld echter wel ‘beter’ maken, met muizenstapjes en helemaal onverantwoord als je mijn acties zou beoordelen volgens de ongeschreven wetten van de ontwikkelingssamenwerking, maar ik doe het toch. Lekker puh!


www.infinite-earth.org

Ann Demeester is directeur van kunstcentrum De Appel

* * *

Beeld: Mika Rottenberg, Squeeze 2010. Videostill.

Credits: Mary Boone Gallary & Nicole Klagsburn Gallery.