John Carrol, De teloorgang van de westerse cultuur

‹Da Vinci Code›-voor-intellectuelen

John Carrol
De teloorgang van de westerse cultuur: Een andere kijk op 500 jaar humanisme
Inmerc, 291 blz., 29,95

«We leven te midden van de ruïnes van het grootse, vijfhonderd jaar oude tijdperk van het humanisme. Om ons heen bevindt zich een gigantische bouwval. Onze cultuur ligt volledig in puin. Zij biedt al nauwelijks beschutting tegen een zacht briesje uit de kosmos, laat staan tegen een van die ijzige stormen die ons geregeld uit de behaaglijke intimiteit van ons dagelijks bestaan komen losrukken om ons met onze vergankelijkheid te confronteren.»

Met deze openingszinnen zet John Carrol meteen de toon. In eerste instantie doen ze denken aan het begin van Huizinga’s In de schaduwen van morgen, maar dit boek mist de lucide kalmte en het diepe inzicht die zo kenmerkend waren voor Huizinga.

Volgens de opgewonden Carrol is onze cultuur ten dode opgeschreven en is dat allemaal de schuld van het humanisme. De Griekse cultuur rustte volgens hem op twee pijlers: «Ken uzelf» en «Alles met mate». Het humanisme heeft dat vervangen door de Rede en de Vrije Wil. Maar deze Twin Towers zijn kwetsbaar gebleken en liggen evenals hun stenen naamgenoot sinds 11 september 2001 in puin.

Die kwetsbaarheid, de weeffouten van het humanisme waren volgens Carrol trouwens al zichtbaar in de belangrijkste kunstwerken die het humanisme heeft voortgebracht. Dit tracht hij aan te tonen door middel van een adembenemende analyse van bijvoorbeeld Holbeins schilderij De ambassadeurs, Shakespeares Hamlet en John Fords The Man Who Shot Liberty Valance. Hierbij laat hij zich niet al te veel voor de voeten lopen door kennis.

Zo is Holbeins huiveringwekkende Christus in het graf, waarin het lichaam van Jezus in staat van ontbinding verkeert, meteen maar de doodverklaring van Christus. Dat Holbein dit beeld wellicht zo luguber heeft gemaakt omdat het dan sterker zou contrasteren met de glorieuze wederopstanding, dat is een interpretatie waar hij niet van wil horen.

Nee, Carrol ziet overal tekenen en symbolen die erop duiden dat het humanisme van het begin af aan een hopeloze zaak is geweest. En dus vindt deze schrijver van een «Da Vinci Code»-voor-intellectuelen het dan ook veelbetekenend dat Osama bin Laden in Amerika aanvankelijk werd aangeduid als Usama. Die eerste drie letters zouden aangeven dat hij een product van de Amerikaanse hoogmoed zelf was. Wie graag een paar uurtjes huivert bij dit soort ontdekkingen en verklaringen is bij Carrol aan het goede adres.