Daar is jan pronk

WIE ZICH, na het horen van de Troonrede, afvraagt of het eigenlijk nog ergens over gaat in de Nederlandse politiek, leze dezer dagen De Telegraaf. ‘Hoe vaak kan ik de naam Jan Pronk, gekoppeld aan diens daden, nog intikken voordat m'n computer explodeert?’ vraagt columnist Hoogland zich af. ‘Pronk ziet ze vliegen’, luidt de kop boven een nieuwsartikel. ‘Eigenlijk is het nog een wonder dat het vier weken heeft geduurd voordat Pronk erin is geslaagd om de vakantieganger, de zakenman en de luchtvaart volstrekt tegen zich in het harnas te jagen’, stelt het hoofdcommentaar.

O, goede oude polarisatie! Het is niet moeilijk de campagne die de Telegraaf voert tegen de nieuwe minister van Vrom af te doen als Pavlov-reactie, ware het niet dat de krant voor wakker Nederland beter dan wie dan ook aanvoelt waar de komende jaren het politieke conflict in Nederland over zal gaan: over de inrichting van Nederland in de breedste zin van het woord.
Niet alleen zullen er in de komende regeringsperiode eindelijk knopen worden doorgehakt over megaprojecten als Schiphol en een Tweede Maasvlakte, eigenlijk staat de hele inrichting van Nederland ter discussie. Het oude beleid is, simpel gezegd, op. De auto’s staan vast in de file, Nederland slibt vol met bedrijfsterreinen daar waar ze juist niet bedoeld waren, Schiphol gaat over z'n tax, en er dreigt een leegstand van eensgezinswoningen, terwijl er nog honderdduizenden op de rol staan om gebouwd te worden. En niemand weet hoe het verder moet met het platteland, nu de landbouw steeds meer aan belang inboet.
NIET VOOR NIETS kondigde het tweede kabinet-Kok in het regeerakkoord een ‘houtskoolschets’ voor de toekomstige ruimtelijke inrichting van Nederland aan. En het is Pronk, als minister van Vrom, die deze schets op papier gaat zetten. Een opmerkelijke move, want twee jaar geleden was het nog premier Kok zelf die met zijn Agenda 2000 plus de contouren uit zou gaan zetten voor Nederlands toekomst. Daar is sindsdien niet veel meer van vernomen. Er bleek minder geld te zijn dan gehoopt en de Agenda 2000 plus verzandde in een pleidooi voor méér van alles (meer kennis, meer distributie, meer economie, meer milieu). De houtskoolschets die Pronk nu gaat maken is het uitgangspunt voor allerlei vervolgnota’s, bijvoorbeeld over het ruimtelijk-economisch beleid (Schiphol, havens, bedrijfsterreinen) en over de toekomst van de landbouw. Geen wonder dat De Telegraaf namens haar achterban peentjes zweet.
De houtskoolschets verschijnt pas eind dit jaar, maar tijdens een toelichting op zijn begroting, afgelopen vrijdag, gaf Pronk al aan wat de sleutelbegrippen zullen zijn. Meer overheidssturing, en een ruimtelijke inrichting die ten goede komt aan milieu en leefbaarheid. Pronk: 'De afgelopen jaren vond natuurlijk ook sturing plaats, maar die sturing bestond uit slalommen: ad hoc reageren. Slalommen is op zichzelf knap, het vereist veel stuurmanskunst, maar je houdt er wel een zigzagbeleid aan over.’
Het regeerakkoord mag dan de naam hebben te zijn 'dichtgespijkerd’, juist op het gebied van de ruimtelijke inrichting is dat bepaald niet het geval. Dichtspijkeren was eenvoudig niet mogelijk omdat de paarse partijen er onderling, en ook nog eens intern, over verdeeld zijn. De bewegingsruimte van Pronk is daarom vooralsnog groot. Over de Rotterdamse haven staat bijvoorbeeld in het regeerakkoord slechts dat 'het gesignaleerde ruimtegebrek wordt opgelost’. Dat kán door een Tweede Maasvlakte aan te leggen, maar het kan ook door sanering van het huidige havengebied. (Een deel van het huidige havengebied ligt namelijk braak vanwege bodemvervuiling.)
DE AFGELOPEN JAREN woedde er binnen een kleine kring van planologen en beleidsmakers een debat over vier hoofdmodellen voor de toekomstige planologie van Nederland. Paars II koos in het regeerakkoord voor een mengeling van twee van die modellen, 'Stromenland’ en 'Stedenland’. In 'Stromenland’ staat transport voorop - wegen, spoorlijnen, vaarwegen, vliegvelden en havens. De bebouwing vindt plaats langs die transportassen. In het scenario 'Stedenland’ wordt de bebouwing geconcentreerd in bepaalde stedelijke gebieden en blijft het land er omheen relatief leeg. Paars II wil beide: compacte steden, maar ook zogenaamde 'corridors’: bebouwing langs transportassen. Pronk maakte afgelopen vrijdag duidelijk niet gelukkig te zijn met die keuze. 'Ik heb dat nu eenmaal georven, het staat in het regeerakkoord, maar wat mij betreft komen er zo min mogelijk corridors. En het wordt de kunst om te zorgen dat die corridors niet net zolang uitdijen tot ze heel Nederland beslaan.’
Met Pronk op Vrom wordt ruimtelijke ordening eindelijk weer een onderwerp waar politieke keuzen gemaakt moeten worden. En ook het milieu wordt als het aan Pronk ligt opnieuw gepolitiseerd. Dat zal ook voor zijn eigen partij, de PvdA, even wennen zijn. De afgelopen regeringsperiode wisten de sociaal-democraten het gebrek aan visie en ruggegraat op dit gebied vakkundig te camoufleren door het omarmen van de win-wintheorie: alles kan met alles samengaan, een nieuwe snelweg genereert geld voor een nieuw natuurgebied, hoe meer landingsbanen hoe mínder geluidsoverlast, Nederland mainport én brainport. Maar echt lekker zat dat toch niet.
De hernieuwde polarisatie van alles wat met ruimtelijk-economische inrichting te maken heeft, zou voor de PvdA een geschenk uit de hemel kunnen zijn. Het is immers een beetje mager om alleen nog met de VVD te kibbelen over een beetje meer lastenverlichting voor de laagste inkomens. Het debat over de inrichting van Nederland, dat nou eens níet over geld gaat, is een uitgelezen kans om het kiezersvolk te laten weten dat politiek meer is dan financieringstekort, staatsschuld en lastenverlichting.
Wie de teksten van het regeerakkoord (geschreven in juli, toen er nog geen ministers benoemd waren) en de regeringsverklaring (van 25 augustus, geschreven in overleg met de ministers) naast elkaar legt, weet dat Pronk in de eerste weken van zijn ministerschap hard gewerkt heeft. 'Op milieuterrein is het bij uitstek de kunst de lat zo hoog mogelijk te leggen, steeds ietsje verder te reiken dan eerder voor mogelijk werd gehouden’, sprak premier Kok op 25 augustus. Afgelopen vrijdag liet Pronk geen gelegenheid onbenut om op die zinsnede te wijzen. Het milieu is geen hobby van Jan Pronk, het is kabinetsbreed beleid, Kok heeft het zelf gezegd!
EEN WEEK VOOR Prinsjesdag verscheen de Milieubalans van het RIVM, het Rijksinstituut voor volksgezondheid en milieu. Conclusie: het energiegebruik en de uitstoot van CO2 nemen niet af maar toe. Het RIVM is nu bezig om de milieu-effecten van het regeerakkoord te berekenen. Blijkt ook daar uit dat de milieudoelstellingen niet gehaald worden, dan komt het kabinet met extra maatregelen, zo kondigde Pronk al aan.
Zijn eigen PvdA aarzelt nog ietwat, maar in D66 lijkt de nieuwe minister van Vrom vooralsnog een belangrijke bondgenoot te hebben. De Democraten hebben besloten om zich, veel meer dan in het vorige kabinet, te profileren op milieu. Toen Pronk vorige week de binnenlandse vluchten ter discussie stelde, vond hij een stralend enthousiaste D66-woordvoerder aan zijn zijde. De D66-fractie vindt bovendien dat het uit moet zijn met het gedogen van de wetsovertredingen door Schiphol. Na het bekend worden van het RIVM-rapport pleitte D66-woordvoerder Marijke Augusteijn voor extra beleid, terwijl de nieuwe PvdA-woordvoerder voor milieu, Jaap Jelle Feenstra, vond dat dan de milieudoelstellingen maar aangepast moesten worden. Sinds de benoeming van milieuman Ferd Crone tot woordvoerder voor financiën, moet de PvdA-fractie er op milieugebied weer een beetje inkomen.
Maar bepalender nog dan de opstelling van de PvdA-fractie, wordt de chemie tussen minister Pronk, premier Kok en minister Netelenbos van Verkeer en Waterstaat. Kunnen zij het met elkaar vinden, dan vormen ze een onoverwinnelijk trio. Voorlopig lijkt minister Netelenbos, onderwijskundige bij uitstek, echter de speelbal van haar asfaltminnende en Schiphol-adorerende ambtenaren.
Ganzeborden
Op het nippertje heeft Paars II dan toch nog een motto. Het werd 'weerbaarheid en stabiliteit’ en premier Kok is er best een beetje trots op. 'Weerbaarheid en stabiliteit’, het klinkt naar 'blijf zitten waar je zit en verroer je niet’, naar zwaar weer, naar gordijnen dicht en een spelletje ganzeborden rond de keukentafel. Het klinkt, inderdaad, naar een nationaal kabinet. Tijdens zijn toelichting op de troonrede, afgelopen maandag, poneerde premier Kok ook nog even het motto 'cohesie en kracht’. Dat weerspiegelt mooi de gemeenschapszin én eigen verantwoordelijkheid waar het kabinet voor staat. Maar blijkbaar vond coalitiepartner VVD 'cohesie en kracht’ te veel lijken op de PvdA-verkiezingsleus 'sterk en sociaal’. Dus werd het 'stabiliteit en weerbaarheid’.
Troonrede-blues Samenhang… …evenwicht… …hechte samenwerking… …gemeenschapszin… …toegesneden op de eisen van deze tijd… …veel aandacht is nodig voor… …een samenhangende effectieve aanpak… …zal hoge prioriteit worden gegeven… …langdurige onzekerheid is in niemands belang… …van grote waarde… …slagvaardig… …duurzaamheid en vernieuwing… …traditionele verhoudingen veranderen… …solide basis… …verdergaande samenwerking… …constructieve opstelling… …dit noopt tot behoedzaamheid… …de regering blijft armoede en sociale uitsluiting met kracht bestrijden… …beter evenwicht… …persoonlijke, sociale en economische belangen versterken elkaar… …binnen enkele maanden zal de regering haar inzichten aan u voorleggen.., …voorts zal de regering haar voornemens formuleren… …verbetering van kwaliteit… …zal een reeks van maatregelen worden getroffen gericht op kwaliteit, kosteneffectiviteit en doelmatigheid… …dit najaar zal u een plan van aanpak worden toegezonden… …antwoord te geven op de uitdagingen van de volgende eeuw… …verhoging van de kwaliteit… …nadrukkelijke aandacht…