Idfa: Over rusland

Daar waar het bij beloften blijft

Deceptie, in de verschillende documentaires over het Rusland van weleer en vandaag sijpelt het door. ‘Vraag: wanneer wordt het beter? Antwoord: beter is het al geweest.’

Putin’s Witnesses, regie Vitali Manski © Foto’s Idfa

Oudejaarsavond 1999 was geen feest ten huize van Vitali Manski in Moskou. Eerst was er de televisietoespraak waarmee president Boris Jeltsin het volk van Rusland om ‘vergeving’ vroeg: de overgang van de ‘grijze’ sovjetwereld naar de ‘civilisatie’ van een democratie was veel ingewikkelder geweest dan hij bij zijn aantreden had gedacht, huilde hij. Zijn gezicht opgezwollen van drank en ziekte, kondigde hij aan dat hij om middernacht, aan het begin van het nieuwe millennium, het presidentschap tot aan de verkiezingen tijdelijk overdroeg aan Vladimir Vladimirovitsj Poetin, een vrij onbekende figuur die hij een paar maanden eerder premier had gemaakt. ‘Het is een nachtmerrie’, riep mevrouw Manski uit op die Oudejaarsavond, en vluchtte de huiskamer uit. ‘De harde hand is gekomen. We zullen later op de vrijheid van de Jeltsin-jaren terugkijken als op een utopie.’ De jongste dochter in het gezin ging in bad zitten na het fatale nieuws en stak verontrustend lang haar hoofd onder water. Vitali Manski zette het allemaal op video, ook de reactie in het gezin toen even voor middernacht Poetin de traditionele nieuwjaarswens van de president uitsprak op de Russische televisie – veinzend dat hij door Jeltsins aftreden zelf ook verrast was.

Manski, documentairemaker én manager bij een van de tv-stations in het op dat moment nog redelijk vrije Russische medialandschap, kon de machtswisseling van nabij volgen. Hij had juist de opdracht gekregen om een aantal televisiebijdragen te maken over het Russische presidentschap en zat er met zijn camera dus bovenop: bij Jeltsin thuis, in de werkkamer van de nieuwe man in het Kremlin.

Svideteli Poetina (Putin’s Witnesses) heet de nieuwste film van Vitali Manski, een van de vijf grote documentaires over Rusland die dit jaar op het Idfa te zien zijn. Manski heeft zich sinds die fatale Oudejaarsavond ontwikkeld tot een van Ruslands meest vooraanstaande documentairemakers, met bekroonde films als Diki, diki pljaž (Woest, woest strand, over vakantie vieren in Jalta) en Rodnyje (Verwanten, over het beeld van de Russisch-Oekraïense oorlog aan beide zijden van het front). In de inmiddels onder Poetin vrijwel geheel gelijkgeschakelde Russische tv-wereld is voor hem geen plaats meer. Net als sommige andere Russische kunstenaars en journalisten die de onvrijheid in Poetins Rusland niet te harden vinden, woont hij nu in de Letse hoofdstad Riga.

In Putin’s Witnesses kijkt Manski naar zijn rushes van toen met de kennis van nu. In de afgelopen negentien jaar werd Rusland een ander land: van de onvolkomen democratie in statu nascendi van toen, naar de autoritaire, steeds chauvinistischere, militaristischere, intern repressievere en naar buiten agressievere Russische staat van nu.

Je kon het toen al zien, constateert Manski. Kijk hoe de nieuwbakken president zich over zijn programma volstrekt op de vlakte houdt bij zijn eerste presidentsverkiezingen. Al in zijn eerste ambtsjaar gaat hij over tot restauratie van oude sovjetglorie: de terugkeer van de rode vlag met ster als banier voor legeronderdelen, de herinvoering van het oude sovjetvolkslied – ter vervanging van de melodie van Glinka die onder Jeltsin dienst had gedaan. Manski volgde de machtswisseling als een ‘vlieg aan de muur’, zoals filmers dat noemen. Af en toe kon hij een spontaan gesprekje voeren met Poetin. Hij registreerde de reactie van de oude Jeltsin, voor de buis kennis nemend van de stembusoverwinning van zijn opvolger. De persvrijheid in Rusland is nu gewaarborgd, zegt de doodvermoeide Jeltsin bij het afscheid – binnen een paar jaar was elke kritiek op Poetin onmogelijk op de gelijkgeschakelde tv-zenders en de dito kranten.

De filmtitel heeft het over ‘getuigen’ van Poetins aantreden, maar dat is ironie. Poetin kent geen getuigen, zegt Manski, slechts medewerkers of vijanden, waarbij iedere medewerker later met gemak vijand kan worden en vaak ook wordt. Manski gaat de tafel rond als Poetin na zijn verkiezingsoverwinning de medewerkers bedankt en het glas heft: bijna iedereen is sindsdien – desnoods na chantage of dreigementen – aan de kant gezet, monddood gemaakt of onder verdachte omstandigheden overleden. Zelfs van zijn echtgenote heeft Poetin zich inmiddels door scheiding ontdaan. Slechts Dmitri Medvedev, tegenwoordig premier, lijkt door de jaren heen niet van zijn zijde geweken.

Onthullend voor de vage dreiging die van Poetin uitgaat, is in de film een kort gesprek waarvoor de president Manski onverwacht op het Kremlin heeft ontboden. Hij heeft bespeurd dat de filmmaker niet enthousiast is over de wederinvoering van het sovjetvolkslied. Hij wil zich natuurlijk niet bemoeien met Manski’s artistieke keuzes, zegt Poetin, maar zijn stap toelichten: de bedoeling is de mensen meer vertrouwen in de staat te geven, door iets wat ze vertrouwd voorkomt. Als Manski niet overtuigd blijkt, zegt Poetin, quasi-schertsend: ‘Dat zou wel moeten.’

Putin’s Witnesses, regie Vitali Manski © Foto’s Idfa
‘We zullen later de vrijheid van de Jeltsin-jaren zien als een utopie’

Mevrouw Manski had het goed gezien op die Oudejaarsavond. De hoop op een waardiger, democratischer en vrijer leven die eind jaren tachtig ten tijde van perestrojka was ontstaan en – ondanks allerlei rampen – onder Jeltsin voortduurde, is in Rusland nu slechts een historische herinnering. Het is de zoveelste deceptie in de moderne geschiedenis van een land vol belofte en mogelijkheden, dat toch steeds weer terugvalt in autocratie en repressie. Elke film over Rusland op het Idfa levert voor die sombere conclusie bewijzen.

Neem Godovsjtsjina revolutii (Anniversary of the Revolution) van Dziga Vertov uit 1921. Vertov is de maker van de legendarische film De man met de camera uit 1929, een wonder van cinematografische inventiviteit en montage, dat in de Sovjet-Unie van Stalin spoedig veroordeeld werd als ‘burgerlijk formalisme’, maar wereldwijd bewonderd en vertoond werd als monument van de nieuwe filmkunst. Tijdens de revoluties van 1917 experimenteerde Vertov met wekelijkse filmjournaals. Uit dat materiaal stelde hij in 1918 deze twee uur durende kroniek samen, die begin jaren twintig vertoond schijnt te zijn in de ‘Kino-trein’ waarmee de bolsjewieken door het land tourden, maar daarna verloren ging.

Twee Russische filmkundigen, Svetlana Isjevskaja en Nikolaj Izvolov, verbonden aan het Russische Staatsarchief voor Film- en Fotodocumenten in Krasnogorsk, hebben Anniversary of the Revolution weer tot leven gewekt. Idfa vertoont de film met livemuziek en een ondersteunend programma – een feestelijke herpremière van wat mogelijk de eerste lange documentaire uit de filmgeschiedenis is. Het is geen auteursfilm, eerder een aaneenschakeling van journaalopnamen. Die geven een beeld van zowel de ‘burgerlijke’ revolutie van februari 1917 als de communistische machtsgreep later dat jaar: veel mannen in driedelig kostuum, in auto’s rondrijdende gewapende geüniformeerden, in stelling gebrachte artillerie. De bijdrage van het volk aan de gebeurtenissen blijft grotendeels beperkt tot massaal afwachten op pleinen, of ordelijke optochten met spandoeken – ook toen al.

Het is duidelijk waarom de film niet al in de sovjettijd gerestaureerd is. Vladimir Lenin, decennialang officieel verafgood als spil van de nieuwe sovjetstaat en organisator van de massa’s, komt bij Vertov nauwelijks voor. De aandacht gaat vooral uit naar Leon Trotski, die later de machtsstrijd van Stalin verliest en in 1940 in Mexicaanse ballingschap wordt vermoord door een sovjetagent met een bijl. We zien Trotski begeesterende toespraken houden, onder andere bij het front bij Kazan, waar de Roden en Witten in 1918 strijd leveren. Er zijn spectaculaire beelden van inslaande granaten en oprukkende infanterie – en de misschien eerste verkoolde lijken uit de filmgeschiedenis.

Hoewel Anniversary eindigt met zoetsappige beelden van een collectieve boerderij valt vooral op hoe gewelddadig de omwenteling van 1917 wordt afgebeeld: troepenbewegingen, overgaand in burgeroorlog. Onbedoeld laat Vertov zien dat in 1917 en 1918 de utopie, de glorende toekomst van een betere mensheid, in Rusland vér te zoeken was. De revolutie was geen goede uitkomst van een omwenteling die een eind moest maken aan het tsarenrijk en Rusland de moderne tijd binnenvoeren.

Anniversary of the Revolution, regie Dziga Vertov © Foto’s Idfa

Minstens zo somber maakt de film Protsess (The Trial), gebaseerd op door cineast Sergei Loznitsa uit het archief opgediepte beelden van een politiek proces in Moskou in 1930. Heel bekend zijn de grote Moskouse showprocessen tussen 1936 en 1938, waarin vooraanstaande communisten bekenden tientallen jaren de jonge sovjetstaat te hebben gesaboteerd en hun ziel en zaligheid te hebben verkocht aan antirevolutionaire krachten en geheime diensten in het buitenland – een handelswijze waar, zoals de meeste beklaagden ter zitting zelf aangaven, alleen de dood een passende straf kon zijn.

Deze perverse schijnjustitie – de samenzweringen waren door hogerhand verzonnen en de bekentenissen door marteling afgedwongen – bestond al eerder. In 1930 vond in Moskou het proces plaats tegen de Prompartija, zogenaamd een oppositionele politieke partij van ingenieurs uit de industrie, die in samenspraak met de Franse premier Poincaré de sovjeteconomie zouden hebben gesaboteerd, met als doel de staatsfabrieken terug te geven aan de kapitalistische eigenaren van voor de revolutie.

Trekt de pseudo-­stalinistische waas die over het land hangt op?

Het proces is van begin tot eind gefilmd, met geluid. Uit dit materiaal heeft Loznitsa, zonder verder commentaar, een montage van twee uur gemaakt. De merendeels oudere mannen die terechtstaan bekennen zonder uitzondering schuld en geven bijzonderheden over hun verachtelijk optreden. Niet iedereen is even getalenteerd in het afdraaien van een ingestudeerd lesje. Af en toe raakt een verdachte in verwarring als de president van de rechtbank – dezelfde Andrej Vysjinski die bij het proces in 1936 beroemd wordt als toornige openbare aanklager – poogt de afgeratelde zelfbeschuldiging in zoiets als een verhoor om te zetten. Een paar honderd sovjetburgers zijn opgetrommeld als zwijgend publiek, voor de deur vinden georchestreerde demonstraties plaats van arbeiders die de doodstraf eisen. Die wordt in de meeste gevallen ook uitgesproken.

Protsess is een schokkende film, in al zijn commentaarloze rauwheid. Onwillekeurig vraag je je af of er wellicht continuïteit bestaat tussen deze onbeschaamde schijnvertoning en de nauwelijks verhulde leugens die het Rusland van nu ten beste geeft – over MH17, of de aanslag op Skripal bijvoorbeeld. Wat is dat voor een staat, waar verzonnen feiten op zo’n grove manier in dienst worden gesteld van politieke opportuniteit? Wat moet daarvan terechtkomen?

Victory Day, regie Sergej Loznitsa © Foto’s Idfa

Nog zo’n moment van teleurgestelde verwachting: de perestrojka onder partijleider Michail Gorbatsjov aan het eind van de jaren tachtig. Niemand had meer verwacht dat de ideologisch en economisch op zijn laatste benen lopende sovjetstructuur nog zo’n fatsoenlijk man als hem zou voortbrengen. Gorbatsjov was er, opeens: hij wilde hervormingen, minder leugens, meer openheid over de tragische geschiedenis, meer openheid naar de wereld. Die wereld is hem grote dank verschuldigd. Niet alleen omdat hij, anders dan de Chinese partijleiding in diezelfde jaren, niet verviel in de oude reflex van meer repressie, toen de macht hem langzamerhand ging ontglippen – wat ertoe leidde dat hij in 1991 werd afgezet en de Sovjet-Unie desintegreerde in vijftien afzonderlijke staten. Ook omdat hij, in samenspraak met westerse leiders als Ronald Reagan, de Koude Oorlog beëindigde en succes boekte met de vermindering van kernwapens – en internationale verdragen sloot die anno 2018 op de tocht staan.

Gorbatsjov had misschien een betere hommage verdiend dan de onbevredigende film Meeting Gorbachev die de Duitse veteraan-filmmaker Werner Herzog over zijn leven heeft gemaakt. De laatste sovjetleider is inmiddels een man van 87 en zijn gezicht zo opgezwollen door medicijnen dat je hem nauwelijks meer herkent. Herzog probeert hem uitspraken te ontlokken over wat er van zijn politieke nalatenschap is geworden. Gorbatsjov geeft daarop van hem bekende standaardantwoorden: zijn bedoeling was meer socialisme, geen herstel van het kapitalisme en tegelijkertijd meer democratie dan zijn rivaal en opvolger Jeltsin tot stand heeft gebracht. Jammer dat de resultaten op het gebied van wapenbeheersing nu ondergraven worden. De film wordt enigszins gênant als Herzog tegen het eind probeert de oude man aan het huilen te krijgen door hem door te zagen over het overlijden van zijn vrouw, Raisa Maksimovna, in 1999. ‘Het einde van de wereld’, noemt Gorbatsjov dat verlies, maar huilen doet hij niet.

De tweede documentaire van Sergei Loznitsa op het Idfa is Djen pobjeda (Victory Day). Loznitsa is een zeer productieve filmmaker, met alleen al dit jaar drie films: de twee documentaires die op het Idfa te zien zijn en zijn nieuwe speelfilm, Donbass. Djen pobjeda is een film in de stijl van Maidan, Loznitsa’s eerdere documentaire over de volksopstand in Kiev in 2014, met dezelfde langzame cameraobservaties die de kijker het gevoel geven dat-ie er toevallig bij is. Aanvankelijk lijkt de film een recht-toe-recht-aan verslag van de viering, ergens in Rusland, van 9 mei, de gedenkdag van de sovjetoverwinning op Hitler-Duitsland. Deze ‘Dag van de overwinning’ wordt, na het wegvallen van communistische feestdagen als de Eerste mei en de herdenking van de Oktoberrevolutie op 7 november, in het Rusland van Poetin steeds nadrukkelijker gepousseerd als dé nationale feestdag, compleet met militaire parades. Opvallend is aanvankelijk hoogstens het ontbreken van de religieuze iconen die nu in Rusland bij officiële gelegenheden schering en inslag zijn. Wel is af en toe een portret van Stalin te zien.

Geleidelijk daagt het de kijker dat we niet in Rusland zijn, maar in Berlijn, de stad van de eindoverwinning in 1945. De mensen die hier in het Treptower Park, waar duizenden gesneuvelde sovjetsoldaten in massagraven liggen, in een gemoedelijke sfeer herdenken, dansjes doen, liedjes zingen, een borrel drinken, zijn voor het grootste deel migranten uit de voormalige Sovjet-Unie en hun kinderen. Ze vereenzelvigen zich met een utopie die niet meer bestaat: de Sovjet-Unie als een zegevierend land waar Russen, Oekraïeners, sovjet-Duitsers, Letten, Aziaten en volkeren uit de Kaukasus als overwinnaars solidair tezamen leefden. Misschien was die utopie wel nooit werkelijkheid en alleen een propagandaverhaal van een autoritaire, onderdrukkende staat. De etnisch diverse menigte in het Berlijnse park wil, te midden van rode vlaggen en oude strijdliederen, anders geloven, en niet alleen de ouderen onder hen. Wat het sovjetverleden en het huidige Rusland zo weinig te bieden hebben – glorie, welvaart, multinationale broederschap, een modern land, eenheid – lijkt op deze dag, in nostalgisch retrospectief, alsnog gerealiseerd.

In de Sovjet-Unie van de jaren tachtig werden in de huiselijke kring veel politieke grappen gemaakt, ter compensatie van de bedrukkende, opgetogen eenvormigheid van het officiële openbare leven. Loznitsa’s film doet denken aan een grap uit de ‘Radio Jerevan’-serie, van onbedoeld ironische antwoorden van een radiostation in de verre provincie op vragen van luisteraars. ‘Vraag: wanneer wordt het beter? Antwoord: beter is het al geweest.’

Maar zal het ooit beter worden in Rusland? Breekt ooit een nieuwe utopie aan, bijvoorbeeld aan het eind van Poetins huidige ambstermijn in 2024, als de veteranen uit de Sovjet-tijd die nu op veel posities in Rusland aan de macht zijn de strijd moeten opgeven? Trekt de pseudo-stalinistische waas die nu over het land hangt dan op? ‘Rusland is een zaak van lange adem’, zei in 2015 Boris Nemtsov, de enige Russische politicus die op dat moment een geloofwaardig alternatief voor Poetin leek, in een vraaggesprek met een Canadees televisiestation. Een paar weken later lag hij doodgeschoten naast de muur van het Kremlin.


Putin’s Witnesses draait op de Groene Amsterdammer-dag op IDFA. Bekijk het complete programma en bestel kaarten