Musical: Foxtrot

Dansen op een vulkaan

De laatste dans heet het slotnummer van de musical Foxtrot. Het gaat over dansen op een vulkaan. «Allemaal om de krater», zingt Paul de Leeuw, «het rommelt overal/ De uitbarsting komt later/ met een boem en een flits en een knal». Het klinkt luguber actueel, maar het is wat Annie M.G. Schmidt 25 jaar geleden opschreef in een liedje over de Nederlandse mentaliteit in 1939 en in 1977: Graaien, snaaien, alles laten waaien en niet naar de dreigende toekomst willen kijken.

Foxtrot is nog steeds, ook in de nieuwe uitvoering, een theaterwonder. Onwaarschijnlijk fraai en meeslepend muziektheater over de meest sombere thema’s: crisis, oorlogsdreiging, werkloosheid, hypocrisie, ontkennen van homoseksualiteit en wat er gebeurt als een meisje «over tijd» is.

De musical gaat over Nederland in de economische crisis en aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog. In 1977 was dat veertig jaar geleden, maar er bestond in die tijd een theorie dat crisis, fascisme en oorlog met ijzeren regelmaat na veertig jaar terug zouden keren. Annie Schmidt maakte daar gebruik van door de glamour en de glitter, het lege vermaak van de jaren dertig te zetten tegenover de economische ellende en de dreiging uit Duitsland waar iedereen z'n ogen voor sloot. Maar ongemerkt ging het ook over haarzelf, al ontkende zij in 1984 nog dat deze musical autobiografisch was.

In 1977 was het een grote, perfect uitgevoerde en enthousiast ontvangen theatershow, die vierhonderd keer werd gespeeld. Het was een tijd waarin het politiek vormingstheater moeizaam probeerde werkende jongeren en arbeiders maatschappelijke interesse bij te brengen. Het verbaasde me hoe Annie Schmidt moeiteloos een groot publiek scherpe en baanbrekende teksten voorzette over belangrijke en actuele politieke onderwerpen, met name de legalisering van abortus, zonder een moment belerend of vervelend te worden.

Paul de Leeuw herinnert zich de musical om een andere reden. Hij zat sprakeloos naar Willem Nijholt te kijken die een liedje zong over Romeo en Julius. In Foxtrot wordt voor het eerst in een Nederlands theaterstuk homoseksualiteit op een volwassen manier behandeld. «Sorry dat ik besta», zong hij en voor een jongen die bezig was z'n eigen homoseksualiteit te ontdekken was dat ingrijpend. Het liedje gaat niet over homoseksualiteit, maar over het wegstoppen ervan, waardoor er nooit een liedje werd gezongen over de liefde tussen twee mannen: «Maar over veertig jaar, wie weet, staan er liedjes op de hitparade/ niet alleen over hij en zij/ maar ook over hij en hij». Dat was in 1977 pijnlijk, want die liedjes waren er volstrekt niet. Maar nu Paul de Leeuw in Rotterdam het initiatief heeft genomen om Foxtrot te laten herleven is het een herinnering geworden aan die tijd. Paul de Leeuw zingt het daarom ingetogen en respectvol. De implicatie is niet minder dringend: laat die tijd van verzwijgen en ontkenning alsjeblieft niet terugkeren.

Ook Over tijd, volgens Annie Schmidt een van haar mooiste liedjes, is zonder dat de woorden zijn veranderd, anders geworden. Het vertelt over de wanhoop van een meisje dat door een eenmalig slippertje zwanger is geworden. De vrouwen om haar heen geven haar goede raad, ze noemen alle middeltjes die in die tijd werden geprobeerd om een abortus op te wekken en die met elkaar gemeen hadden dat «wat je doet, ’t blijft een feit/ het helpt geen sodemieter, meid». Het liedje eindigt zo: «Over tijd, over tijd/ de angst en de paniek/ Was er maar een kliniek». In 1939 was die kliniek er niet, in 1977 wel; de Bloemenhovenkliniek die minister van Justitie Van Agt met geweld wilde sluiten. Het was een scherp politiek nummer. Die politieke lading heeft het nu niet meer. In de actuele versie zingt de jonge actrice Carice van Houten het vooral als een lied over eenzaamheid en wanhoop. Het is er niet minder mooi om.

In het geheel is deze versie van de musical intiemer en cabaretesker, zachter ook. Het speelt zich af in de weemoedige herinnering van Paul de Leeuw. De maatschappelijke dreiging is niet zo sterk voelbaar en de tegenstelling tussen glitter en verdringing is minder uitgewerkt, maar het niks-aan-de-hand-liedje blijft indrukwekkend. Ivo de Wijs heeft het script effectief ingekort, waardoor er zelfs oorspronkelijke liedjes konden worden teruggehaald.

Misschien had ik als bezwaar gevoeld dat het minder politiek is dan 25 jaar geleden, maar de ramp in New York maakt het einde en daardoor het hele stuk ijselijk actueel. Dat lijkt een afschuwelijk toeval, maar dat is het niet. Het is het genie van Annie Schmidt waardoor haar teksten niet verouderen, maar meegroeien met de tijd.

Foxtrot wordt tot en met 28 december gespeeld in het Oude Luxor Theater, Kruiskade, Rotterdam. Volgend jaar is het te zien in Leeuwarden, Breda, Amsterdam (Carré, 5 t/m 24 februari), Utrecht, Heerlen, Eindhoven en Gouda. Kaartverkoop en informatie: 0900-9203 of 0900-0191.