Dansende theaterbeestjes

Tournee tot en met eind februari. In Amsterdam van 20 tot en met 25 febr (Bellevue). Inlichtingen: 023-5328450
Vijftien: Sla je benen niet teveel over elkaar. Zestien: Sla niet met je handen op je dijen. Het geeft een onprettig geluid. Zeventien: Blijf van je das af. Achttien: Maak geen gebaren met veel opengespreide vingers…‘

De voorstelling Bas en Elze kijken terug die Cas Enklaar en Els Ingeborg Smits in 1992 maakten, begon met een lijst van drieenveertig ‘wenken voor toneelspelers’ die in 1949 werd opgeschreven door Cor van der Lugt Melsert. Afgelopen week ging het vervolg op deze voorstelling in premiere. Die begint met precies dezelfde drieenveertig wenken. Maar er is een groot verschil. Bij Bas en Elze kijken terug maakte de opsomming deel uit van een praatje over het wezen van het toneelspel, gehouden door de bejaarde acteur Bas Raadsheer. De historische 'wenken’ vertelden over de vaktechnische achtergrond van de (fictieve) Nederlandse toneelspeler, maar ook over de vrijheid die het toneel zich in de afgelopen vijftig jaar heeft verworven.
De inhoud van de wenken raakt in de nieuwe voorstelling wat op de achtergrond. Dat komt doordat Cas Enklaar ze er met grote snelheid doorheen jaagt - bij wijze van training van het nog altijd perfect functionerende geheugen van de oude Bas Raadsheer. Deze bevindt zich in het zaaltje van de Louise Houbestichting, om een presentatie voor te bereiden met zijn oude toneelvriendin Elze Struys.
Terwijl Bas Raadsheer zijn regels opdreunt, begint Elze achter zijn rug een dans. Het is een dans vol dramatische posen, een letterlijke uitbeelding van een monoloog uit Elektra, met een blik koffie in de rol van urn. Een antwoord op de gedateerde toneelwenken van Bas, waarin zij laat zien hoe nauw de dans een halve eeuw geleden nog verbonden was met een literaire inhoud. Bij de stilzwijgende bewegingen van Elze verbleekt de woordenstroom van Bas Raadsheer, die lijst van regels waarmee het lichaam van de acteur aan banden wordt gelegd. Maar wat nu opvalt, zijn de precieze, minieme pasjes waarmee Cas Enklaar de woorden van zijn personage onderstreept, de pasjes die vertellen over de schokkerige motoriek van de oude heer, maar ook over de passie waarmee hij nog altijd op het toneel staat. Bas en Elze dansen heet deze voorstelling.
Het is een mooi idee om personages uit een vorige voorstelling opnieuw te laten spreken, maar nu gedeeltelijk via een ander medium. Bas en Elze dansen is, mede dank zij de medewerking van choreografe Wies Merkx, een voorstelling die haar voorganger overtreft. Bas en Elze kijken terug was puur teksttoneel. Een wat losse verzameling anekdoten, toneeltekstfragmenten en gedichten, opgehaald tijdens het weerzien van de twee oude bekenden. Het beeld dat Cas Enklaar en Els Ingeborg Smits schetsten van de Nederlandse toneelgeschiedenis was intrigerend, en hun beide personages waren dat ook, maar de voortgang in het stuk was soms wat gekunsteld. Er moest veel worden uitgelegd, uitgesproken en uitgevochten.
Dat hoeft nu niet meer. Er zijn minder woorden nodig. Het uitgangspunt voor Bas en Elze dansen is een innig samenzijn van de twee bejaarde toneelbeestjes. Flarden uit de vorige tekst komen terug. De anekdote over de slappe lach tijdens De duivel in Delft is nu ingebed in een choreografietje dat exact wordt herhaald, alsof de bejaarde personages in een groef in hun geheugen blijven steken.
Het 'revolutionaire’ idee van Elze om haar monoloog te dansen, stuit Bas aanvankelijk tegen de borst, maar hij geeft zich uiteindelijk gewonnen. Aan het eind van de voorstelling danst het tweetal samen de stervende zwaan, in een vertederende, moderne versie voor acteurs die niet zo heel goed kunnen dansen.