David Greenglass, 2 maart 1922 – 1 juli 2014

David Greenglass verraadde zijn zus om zijn vrouw te sparen in de grootste spionagezaak van de Koude Oorlog.

De turbulente geopolitiek na 9/11 doet sommigen wel eens terugverlangen naar de Koude Oorlog. Achteraf beschouwd leek de wereldkaart toen overzichtelijk. Maar daar is alles mee gezegd. Decennialang hing de nucleaire dreiging als een klamme deken over de aarde en richtte het communistische systeem immens persoonlijk leed aan. Het naoorlogse Amerika raakte enkele jaren in de greep van de red scare, wat een ware heksenjacht ontketende op mensen die ervan verdacht werden linkse sympathieën te koesteren en de veiligheid van Amerika te ondermijnen. Een van de meest spraakmakende zaken die de angst bevestigde, en aanjoeg, was het Rosenberg-proces. Julius en Ethel Rosenberg werden beschuldigd van atoomspionage voor de Sovjet-Unie en eindigden in 1953 op de elektrische stoel.

Het proces heeft de Amerikanen altijd bezighouden. Vooral de rol van David Greenglass, de broer van Ethel Rosenberg, wierp later een ander licht op dit drama. Het is weer opgerakeld na zijn dood deze zomer, die pas vorige week bekend werd gemaakt door een reporter van The New York Times met goede contacten in het rusthuis waar Greenglass zijn laatste jaren sleet. Zijn familie heeft hem uit schaamte in stilte begraven. Greenglass kan de geschiedenis onmogelijk ingaan als een dappere patriot en eerbare familieman. Hij was een dubbele verrader.

De regering-Roosevelt had in 1943 bij het plaatsje Los Alamos, Nieuw-Mexico, een nucleair ontwikkelingslaboratorium opgezet waar men in het diepste geheim werkte aan de atoombom. Aan dit ‘Manhattan Project’ werkten op het hoogtepunt 130.000 mensen onder leiding van Robert Oppenheimer. David Greenglass behoorde tot het lagere personeel, hoewel hij niet beschikte over de goede papieren.

Greenglass groeide op in een arm gezin van joods-Russische migranten in de Lower East Side van Manhattan. Zijn technische opleiding maakte hij niet af, hij werkte als machinist en diende in het Amerikaanse leger. Hij stond tegelijkertijd bekend als een overtuigd marxist met bewondering voor Stalin. Bij het invullen van zijn aanmeldingsformulier loog hij over zijn achtergrond, hij kon in 1944 meteen aan de slag in de fabriek. De slappe veiligheidsregeling zegt iets over het vijandsbeeld in die tijd: niemand dacht er kennelijk aan dat midden in de Tweede Wereldoorlog een andere ideologische oorlog sluimerde. In het hol van de leeuw sloop Greenglass de werkkamers binnen waar kluizen en archiefkasten vol documenten niet op slot zaten.

Voor dit delicate klusje had zijn zwager Julius Rosenberg hem geronseld. Rosenberg werkte vanaf 1942 als spion voor de kgb en bracht het echtpaar Greenglass in contact met een geheime agent van ‘de dienst’. Die meldde aan Moskou: ‘Ze zijn jong, intelligent, handig en sterke aanhangers van de communistische zaak en wensen ons land te helpen, ze zijn zonder twijfel toegewijd aan de Sovjet-Unie.’ David Greenglass schreef naar zijn vrouw Ruth: ‘Mijn liefste, ik kan vrijwel zeker blij zijn dat ik deel mag uitmaken van het project dat Julius en zijn Russische vrienden in gedachten hebben.’

Het ene echtpaar kreeg de doodstraf, het andere genoot van een rustig leven

Nadat door de inzet van het nieuwe wapen op Hiroshima en Nagasaki de oorlog tegen nazi-Duitsland was beëindigd, overhandigde Greenglass in september 1945 de Rosenbergs in hun appartement in Manhattan een schets van de atoombom met twaalf pagina’s technische details. Wat daar vervolgens precies is gebeurd was ‘een kwestie van leven of dood’, aldus The New York Times. ‘Een vrouw’ tikte op een Remington de geheime krabbels uit, die vervolgens in Moskou terechtkwamen.

Vijf jaar later werd Klaus Fuchs, natuurkundige in Los Alamos, gearresteerd voor het aanbieden van de gestolen gegevens aan Moskou. Hij noemde tijdens een verhoor de namen van de echtparen Greenglass en Rosenberg. David Greenglass gaf zijn diefstal toe maar weigerde zijn zus te beschuldigen van medeplichtigheid. Zijn echtgenote Ruth had intussen tegenover de fbi verklaard dat Ethel Rosenberg degene was geweest die achter de typemachine zat. Toen David daarmee werd geconfronteerd veranderde hij vlak voor de rechtszaak zijn verklaring: hij wees zijn zus aan als de typende vrouw.

Het echtpaar Rosenberg heeft tijdens hun verhoor niemand aangegeven en bleef hun spionage ontkennen. Ruth Greenglass mocht weer naar huis en David Greenglass kreeg vijftien jaar celstraf. Hij kwam in 1960 vervroegd vrij.

Het ene echtpaar kreeg de doodstraf, hun twee zoons zijn geadopteerd door een schoolleraar. Het andere echtpaar genoot met hun kinderen van een rustig en lang leven. Greenglass redde zijn vrouw door zijn zus te beschuldigen – zijn dilemma pakte in ieder geval oneerlijk uit voor Ethel Rosenberg en de leugens en het bedrog bieden argumenten voor tegenstanders van de doodstraf. Maar de ware toedracht zou pas vele jaren uitkomen. In 1983 stond in The Rosenberg File: A Search for the Truth dat Julian Rosenberg een loyale spion was, maar zijn vrouw een ondergeschikte rol speelde. Ook zetten de auteurs vraagtekens bij de tactiek van de onderzoekscommissie tot het verkrijgen van bewijs. Journalist Sam Roberts wist Greenglass uiteindelijk te strikken voor een serie interviews waarin hij zijn verraad schoorvoetend toegaf. ‘I frankly think my wife did the typing. But, my wife is more important to me than my sister. O.k, she was the mother of my children.’

Hij had nergens spijt van, ook niet van zijn eigen diefstal, die, zo bleek later, van weinig betekenis is geweest voor de sovjets, behalve dat het bevestigde wat ze toen al wisten. In 1949 slaagden zij erin kernwapens te maken. De wapenwedloop was begonnen, er rezen nieuwe kernmachten in de wereld. Het echtpaar Greenglass heeft het allemaal zien gebeuren.


Beeld: 5 april, 1951, New York (AP).