De 21 beste romans van de eeuw

Uit de literatuurenquête van De Groene Amsterdammer kwamen de volgende 21 titels naar voren. Marja Pruis kiest The Corrections van Jonathan Franzen.

Met The Corrections schreef Jonathan Franzen een grandioos epos over verstikkende gezinsverhoudingen wier schaduw zich uitstrekt over de verhoudingen die de gezinsleden later in hun leven aangaan.

Moeder Enid heeft maar één wens: allemaal bij elkaar komen voor Kerst in het ouderlijk huis te St. Jude. Vader Alfred heeft parkinson en berust daar het liefst in, maar Enid blijft hem op sleeptouw nemen tot en met een tripje met een cruiseboot aan toe. Jongste zoon Chip woont in New York, is ontslagen als universitair docent omdat hij het slachtoffer werd van een hysterische studente, en probeert daarover een toneelstuk te schrijven. Hij raakt aan lagerwal en belandt in een Oostblokkerige bananenrepubliek. Oudste zoon Gary woont met vrouw en drie zonen in Philadelphia; materieel gezien is hij geslaagd, zijn huwelijksleven maakt van hem echter een slaaf. Dochter Denise, de jongste, woont ook in Philadelphia en is kok in een waanzinnig succesvol restaurant, maar wordt ontslagen als haar baas – tevens minnaar – erachter komt dat ze een verhouding heeft met zijn vrouw. En dit zijn nog maar een paar oppervlakkige aanduidingen van de verhaallijnen.

Het leek alsof Franzen zijn debuut maakte met The Corrections, zo overweldigend en stormachtig was de onmiddellijke ontvangst, maar hij had ervoor al twee romans gepubliceerd. ‘Opeens’ had hij het te pakken, de toon, de structuur, en vooral: de toegang tot wat zijn werkelijke materie bleek te zijn, zo vertelt hij in een interview met The Paris Review bijna tien jaar later. Bij het schrijven van zijn eerste twee romans was hij nog te jong en te bang, en ook niet skilled genoeg, om in zijn eigen mijn af te dalen: zijn jeugd in het midwesten, zijn ouders, hun huwelijk en zijn eigen huwelijk. Hij begon in te zien dat het schrijven van een roman, in ieder geval het soort roman waarin hij zelf geïnteresseerd is, alles te maken heeft met zelfonderzoek en zelftransformatie, en het overwinnen van schaamte en angst.

Het zelfonderzoek leverde in zijn geval een meerstemmige, even pijnlijke als geestige roman op, breed uitwaaierend over heel verschillende domeinen. Behalve over individuele, persoonlijke tragiek, gaat het boek ook over Amerika, over economie en politiek, over wat succes en fortuin betekenen, en hoe dit verandert door de generaties heen. Zoals The New York Times schreef: het is die zeldzame literaire roman die iedereen wil lezen. Het is ook een ouderwetse roman, zou je kunnen zeggen, geschreven in de traditie van de Great American Novel waarop vooral mannelijke schrijvers het patent hebben. Het bijzondere van Franzen is echter dat hij met deze roman kwam op een moment dat iedereen (ik bedoel: letterkundig iedereen) wel zo’n beetje uitgekeken was op het genre. Voor Zadie Smith bijvoorbeeld was The Corrections het boek dat haar weer deed geloven in de roman as such.

In de twee grote romans die Franzen hierna schreef, Freedom en Purity, zette hij zijn met The Corrections ontdekte missie – ‘Ik wil plezier brengen met wat ik schrijf: intellectueel plezier, emotioneel plezier, linguïstisch plezier, esthetisch plezier’ – voort, al viel hem dat – natuurlijk – weer net zo zwaar. Dacht hij aanvankelijk gewoon te kunnen variëren op structuur en perspectief, hij moest er toch weer helemaal opnieuw in afdalen, in die eigen private goudmijn.


Naast Franzen noemde Marja Pruis Anne Enright, The Gathering; Elena Ferrante, De verloren dochter; Margriet de Moor, Mélodie d’amour en Philip Roth, Exit Ghost