De 21 beste romans van de eeuw

Uit de literatuurenquête van De Groene Amsterdammer kwamen de volgende 21 titels naar voren. Peter Buwalda kiest The Human Stain van Philip Roth.

Gevoelsmatig, vind ik, hoort The Human Stain bij de vorige eeuw, ook al verscheen de roman in 2000. Niet omdat Roths verhaal tijdens de Lewinsky-affaire speelt of anderszins gedateerd zou zijn (integendeel zelfs, de problemen waarvoor Coleman Silk zich gesteld ziet zijn actueler dan toen Roth het boek schreef; Silk wordt aangeklaagd voor racisme, hij eigent zich een identiteit toe die niet de zijne is, en er hangt een #MeToo-claim boven zijn hoofd), maar omdat The Human Stain de laatste is van de fenomenale reeks romans die Roth in de jaren negentig schreef. Als ik aan The Human Stain denk, en dat doe ik geregeld, dan denk ik al snel ook aan Operation Shylock (1993), Sabbath’s Theater (1995), American Pastoral (1997) en I Married a Communist (1998) – waarschijnlijk omdat ik geen andere schrijver ken die zoveel briljante boeken in zo weinig tijd heeft afgescheiden.

Onmogelijk om te kiezen. Alle vijf precies even goed, vind ik. Vijf keer hetzelfde zeldzame kaliber, waardoor ze elkaar blijven uitdagen, onderling, en daardoor bij elkaar zijn gaan horen zoals Beethovens late strijkkwartetten bij elkaar horen. Ik ervaar ze als één kunstwerk, als een vuist van fictie die Roth nota bene opstak toen hij de zestig al gepasseerd was.

Naar wie? Zijn critici? Hij rekende in ieder geval grondig af met de klacht dat hij een navelstaarder zou zijn, al dan niet in vermomming. Eerst maar door het aantal navels te verdubbelen, Operation Shylock is Roths virtuoze dubbelgangersroman die alle bestaande dubbelgangersromans overtreft in vindingrijkheid en diepgang, waarop hij verbijsterend snel Sabbath’s Theater liet volgen, een scabreus meesterwerk dat juist niet over hemzelf leek te gaan, of het seksuele stuk rapaille uit de titel moet Roths unter-ich zijn geweest.

Ik was nog nauwelijks van deze boeken bekomen, toen American Pastoral verscheen, de turf over Swede Levov, de model-Amerikaan ten tijde van de Vietnamoorlog en zuivere tegenvoeter van Mickey Sabbath. Verteltechnisch bleek American Pastoral de synthese van Shylock en Sabbath; Roth voerde deze keer zowel zijn alter ego op als een belangrijke ander, hij liet ze ter plekke vervloeien, Nathan Zuckerman kruipt terwijl je zit te lezen in de huid van de Swede, hij wórdt zijn doelwit. Een technisch superieur verglijden dat Roth herhaalde in I Married a Communist, zijn schitterende boek over de van communisme beschuldigde hoorspelacteur Ira Ringold (de minst gelauwerde roman van de vijf en daarom stiekem mijn favoriet) en ten slotte ook in – daar is-ie pas – The Human Stain.

Mooi dat die nog net de nieuwe eeuw in steekt. Qua inhoud de meest actuele, zoals ik al opmerkte, en zoals iedereen zal opmerken. Meer dan alle andere romans van Roth diept juist dit boek kwesties uit waarover het anno 2020 ongeveer de hele dag gaat: racisme, culturele toe-eigening, #MeToo. Maar dat vind ik bijzaak, toch. Het boek wordt er beter noch slechter van. Bij herlezing blijkt de algehele toon overigens minder ‘woke’ dan ik me herinnerde. (Maar wat is de definitie van woke? En doet het ertoe? Doet het ertoe dat The Plot Against America aan Trump doet denken? Verwaarloosbare beetjes, zou ik zeggen.)

Wat ertoe doet zijn genadeloos goede scènes uit The Human Stain; de veteranen in het Chinese restaurant, Faunia die koeien melkt, het ijsvissen op de laatste pagina’s. Wat ertoe doet is dat Zuckerman de dilemma’s van Silk de onze maakt. Ook wij worden die man, ook wij denken na over zijn beslissingen, en kennen hem als het boek uit is van haver tot gort.


Peter Buwalda is schrijver. Naast Roth noemde hij Jonathan Franzen, The Corrections; Rachel Cusk, de Outline-trilogie; Jonathan Littell, De welwillenden en Tim Krabbé, Marte Jacobs