Koning Mswati III van Swaziland

De absolute monarch

Koning Mswati III van Swaziland

Het was in 1999, in de desolate vallei die grenst aan de koninklijke kraal. Met vier van zijn op dat moment zeven vrouwen zetelde koning Mswati III (1968) van Swaziland net iets verheven boven zijn westerse gasten al uren ontspannen op zijn troon. Benen gestrekt, een minzame glim lach verscholen achter zijn ringbaardje. Hij leek maar geen genoeg te krijgen van de monotone dans die meer dan tienduizend van zijn vrouwelijke onderdanen voor hem uitvoerden. Slechts gehuld in lappen rond hun middel en het haar versierd met veertjes draaiden ze zingend in een cirkel over de dorre vlakte van Ezulwini.

De processie langs het podiumpje van de koning was het hoogtepunt van de Umhlanga, de jaarlijkse «rietdans», die toen al enkele dagen aan de gang was. Jonge Swazi-meisjes, volgens de traditie beschikbare maagden, slepen meters lange rietstengels naar de koninklijke kraal om daar eendrachtig te bouwen aan de beschutting voor de woning van de koning-moeder. Op de zesde dag bieden ze zich aan bij de koning. Mswati’s voorganger, vader Sobhuza II, die van 1921 tot zijn overlijden in 1982 over Swaziland heerste, maakte van die gelegenheid gebruik om ieder jaar een nieuwe vrouw uit te zoeken. Na ruim zestig jaar op de troon leverde hem dat zo’n zestig echtgenotes op en meer dan 250 kinderen. Mswati III, die na vier jaar school in Engeland in 1986 het roer overnam, is nog niet zo ver. Maar als hij doorgaat in het huidige tempo én zijn monarchie het volhoudt, zal hij zijn vader passeren.

Hij had er in elk geval wel schik in, die wintermiddag in augustus 1999. Om zijn dankbaarheid te tonen, danste hij op een zeker moment ook zelf een stukje mee. Zijn voltallige kabinet, net als de koning slechts gehuld in dierenhuiden, en de koninklijke krijgers, driftig zwaaiend met speren en schilden, sloten zich bij de vorst aan. Tot de avondschemer inviel werd er gedanst. En gezongen. Eindeloos. Een albino -Swazi, die als een soort hofnar leek te fungeren, zong een regeltje voor, de meisjes zongen hem luidkeels na. Wat er in het siSwati precies te berde werd gebracht, verstond het westerse bezoek niet. Het was ongetwijfeld lof aan de koning (Ngwenyama: de leeuw) en aan de koningin-moeder (Indlovukati: de vrouwtjesolifant), die in de «duale monarchie» van Swaziland samen aan de knoppen zitten. Of anders waren het vast en zeker vruchtbaarheidsrituelen

Maar niets van dit al. Een van de andere genodigden van de koning in 1999 bleek de Poolse filmer Andrzej Fidyk. Een jaar later verscheen zijn documentaire Reed Dance. Fidyk interviewde adviseurs van de koning en Swazi-meisjes die zich voorbereidden op de ceremonie. De gezangen die de meisjes ten gehore brachten, liet Fidyk uit het siSwati vertalen. Niet alleen onschuldige teksten over de magische krachten die de koning worden toegedicht, ook het lied dat voorgezongen werd door de albino. «Door condooms wordt Swaziland vermoord», bleek de witte hofnar te zingen. De meisjes zongen hem luidkeels na. «Condooms verspreiden aids», vervolgde hij. «Voordat de condooms hier kwamen, was er geen aids in Swaziland.» En weer zongen de meisjes hem na.

Toch apart in een land waar ruim eenderde van de volwassenen besmet is met het HIV-virus en waar door wijdverbreide polygamie het aantal besmettingen nog steeds toeneemt. Mswati III zelf heeft weliswaar inmiddels negen echtgenotes en volgens ingewijden rond de 150 kinderen, maar de tijden veranderen. Kon zijn vader nog ongestoord zijn gang gaan, Mswati krijgt in het aidstijdperk steeds vaker de wind van voren. Pas in 2001 leek de kritiek van internationale organisaties én van de (illegale) Swazi-oppositie tot de koning door te dringen. Voor het eerst sprak de koning zich openlijk over de ziekte uit. Hij liet weten dat hij zichzelf eens per half jaar zou laten testen. Ook vaar digde hij een decreet uit om een al jaren in onbruik geraakte kuisheids rite opnieuw in te stellen. Minderjarige meisjes werd verboden seks te hebben en dienden een wollen sjaal te dragen om aan te geven dat ze niet beschikbaar zijn. De nieuwe regels bleken geen lang leven beschoren. Al na enkele weken werd de nieuwe wet overtreden. Dat gebeurde door de wetgever zelf: de koning. Hij bleek zijn zinnen te hebben gezet op een zeventienjarig meisje. Omdat de absolute monarch in voor komende gevallen ook zelf recht spreekt, veroordeelde hij zichzelf, na kritiek uit binnen- en buitenland, tot het betalen van één koe aan de ouders van het meisje.

Het bleef niet bij deze ene rel. In de eerste jaren van zijn koningschap kon Mswati III om zijn machtspositie te bestendigen nog blind varen op zijn vermeende bovennatuurlijke gaven. De koning is de schakel tussen God en het Swazi-volk en verzorgt in samenspraak met het opperwezen regenval, zonneschijn en politieke harmonie. De laatste tijd lijken de meta fysische monarchale technieken echter steeds minder indruk te maken. Sinds de democratisering begin jaren negentig van de buurlanden Zuid-Afrika en Mozambique, waartussen Swaziland ingeklemd ligt, gaat het uitzonderlijk slecht met de economie. Hongersnood is tegenwoordig eerder regel dan uitzondering en de roep om een meer verlichte interpretatie van de Swazi-tradities en de invoering van democratie klinkt vooral bij de in steden wonende middenklasse bovendien steeds luider.

Vorig jaar nog ontstond een flinke rel toen de koning zijn oog had laten vallen op de achttienjarige Zena Mahlangu en haar domweg van school liet ontvoeren. Voorganger Sobhuza II had tenminste nog het fatsoen met de ouders van zijn nieuwe bruid te onderhandelen, beklaagden progressieve Swazi’s zich. De zaak werd op de spits gedreven toen de moeder van het meisje dreigde met juridische stappen tegen de koninklijke strijders die haar dochter mee namen. De koning is misschien onschendbaar, zijn assistenten zijn dat niet, redeneerde ze.

De koning ontstak in woede en dreigde op zijn beurt de rechters die deze zaak in behandeling wilden nemen te ontslaan. Eerder kwam hij met hetzelfde dreigement toen rechters de claim accepteerden van een groep dorpelingen die hun grond moesten afstaan omdat een van de duizenden familieleden van de koning er een nieuw onderkomen wilde bouwen. Die zaak speelt nog steeds. Zena Mahlangu is inmiddels echter gewoon aan de harem van de koning toegevoegd. Per telefoon liet ze weten dat ze had besloten een huwelijk met de koning belangrijker te vinden dan haar studie psychologie. De moeder trok de zaak in, waarmee een monarchale crisis voor even was bezworen.

Een nieuwe crisis diende zich gauw aan. Van jongsaf houdt de koning van mooie auto’s en hi-tech-speeltjes. In zijn paleis liet hij ooit een hypermoderne discotheek bouwen — waar hij zelf als discjockey opereert — en in samenwerking met zijn goede vriend Michael Jackson werkt hij naar verluidt al enige jaren aan een pretpark in de paleistuinen. Een privé-jet had hij echter nog niet. Die moest er komen, liet de koning vorig jaar weten. Sterker nog, hij had het Canadese toestel ter waarde van 45 miljoen dollar al be steld. De kosten van het vliegtuig zijn weliswaar ruim twee keer zo hoog als het budget dat Swaziland beschikbaar heeft voor de volksgezondheid van zijn één miljoen onderdanen, maar de koning had naar eigen zeggen het vliegtuig hard nodig om bij andere regeringsleiders voedselhulp te gaan halen.

Bij kolonel Kadafi bijvoorbeeld. De Libische leider onderhoudt steeds inniger banden met de vorst en zou volgens het dagblad The Times of Swaziland proberen Mswati te bekeren tot de islam. Het maakt de koning er in eigen land bepaald niet populairder op.

Onder zware druk van het Westen heeft hij ondertussen een nieuwe grondwet in de maak. De nieuwe grondwet geeft vrouwen gelijke rechten, legitimeert het bestaan van een mensenrechtencommissie en biedt een verbod op dwangarbeid. Dit alles uiteraard wel conform de «Swazi-traditie», waardoor ook in de nieuwe constitutie alle macht in handen van de koning en zijn moeder blijft en het parlement de facto een ceremoniële rol blijft spelen. De laatste paastoespraak van de koning liet wat dat betreft aan duidelijkheid niets te wensen over. «Democratie is niet goed voor ons», hield Mswati III zijn onderdanen voor. «Hoewel de hele wereld democratie predikt, is dat voor ons nog geen reden dat ook te doen.»