Sancties tegen Rusland

De achilleshiel van Moskou

De westerse sancties tegen Rusland zijn helemaal niet zo slap als wordt beweerd. Maar dat is geen reden tot juichen. De Russische middenklasse zal de prijs betalen. Net als de Nederlandse bloemenkweker.

Medium 1370668901 gazprom

Vrijwel onmiddellijk na het neerstorten van de MH17 klonk eensgezind de roep om hardere actie tegen Rusland. ‘Het Westen kan niet langer wegkijken’ (de Volkskrant), ‘Harde sancties tegen Rusland noodzakelijk’ (NRC Handelsblad), en, gewoon, ‘Ingrijpen!’ (De Telegraaf) zijn enkele koppen van redactionele commentaren die de algemene tendens van de berichtgeving illustreren. Poetins radicaliserende, antiwesterse politiek moest worden gekeerd.

Bij dergelijke uitroepen hoor je vaak de redenering dat het Westen tot nu toe ‘te slap’ is opgetreden, waarbij de impliciete, soms expliciete suggestie wordt gewekt dat harde economische sancties het neerschieten van de MH17 hadden kunnen voorkomen. Deze laatste veronderstelling behoort in hoge mate tot de wereld van de onderbuik en wordt door vrijwel geen historisch precedent ondersteund. Decennia van sancties en politieke isolatie in Noord-Korea, Cuba en Iran hebben geen enkel positief effect gehad op de politieke koers van die landen, maar leidden juist tot radicalisering van politieke elites en verstoring van het emancipatieproces van de middenklasse.

Met de zowel politieke als ethische mislukking van die klassieke sanctiepolitiek in het achterhoofd hebben de Verenigde Staten en Europa zich tot nu toe beperkt tot zogenaamde slimme sancties waarbij geprobeerd wordt alleen politiek verantwoordelijke personen te treffen. Dit soort sancties zijn ethisch minder compromitterend, maar ook hun effectiviteit is twijfelachtig. Maar al vóór de ramp met de MH17 zijn de sancties tegen Rusland een nieuwe fase ingegaan. Minder dan 24 uur voor het neerstorten van de MH17 kondigden de VS sancties af die vooral het kapitaalverkeer treffen van enkele grote Russische bedrijven, waaronder het staatsoliebedrijf Rosneft en de Gazprombank. De Europese Unie maakte deze week bekend dat ook zij dergelijke sancties in zal voeren. Het ‘treffen van kapitaalverkeer’ klinkt niet sexy, maar het betekent niet dat deze sancties ‘slap’ zijn, of geen gevolgen zouden hebben.

Om dat te begrijpen, is het nodig om meer in detail te kijken naar de schuldposities van deze bedrijven. Alle Russische olie- en gasbedrijven hebben de laatste vijftien jaar immense bedragen geleend op de internationale kapitaalmarkt om hun langlopende investeringen te bekostigen, en vooral om overnames te doen. Rosneft spant de kroon. Het betaalde in 2012 55 miljard dollar voor de overname van tnk-bp, een groot Brits-Russisch consortium. Deze overname was voor meer dan de helft gefinancierd op de internationale kapitaalmarkt. Veel van die leningen waren kortlopend en zullen binnenkort geherfinancierd moeten worden. Kredietbeoordelaar Moody’s berekende dat tussen nu en december 2015 Rosneft 26,2 miljard dollar moet ophalen, met een piek van 9,4 miljard dollar in het vierde kwartaal van 2014 en 11,8 miljard dollar in het eerste kwartaal van 2015. In totaal moet het Russische bedrijfsleven binnen vier jaar het astronomische bedrag van 122 miljard dollar herfinancieren.

De nieuwe Amerikaanse en Europese sancties zijn vooral hierop, en specifiek op de schuldenpositie van Rosneft gericht.

Het is goed om nog eens op te merken dat de belastinginkomsten van de Russische overheid voor 52 procent afkomstig zijn uit de olie- en gaswinsten. Iedere aantasting van de winstgevendheid van olie- en gasbedrijven heeft een onmiddellijk en dramatisch effect op de overheidsfinanciën.

De Russische bedrijven kunnen door de sancties nog slechts voor kortlopende schulden, met een maximale looptijd van negentig dagen, terecht op de Amerikaanse kapitaalmarkt. Het effect hiervan is tweeledig. Ten eerste zal Rosneft de rentelasten voor zijn langlopende leningen zien stijgen. Ten tweede zal het aandeel kortlopende schulden toenemen, waardoor ze zeer kwetsbaar blijven voor eventuele vervolgsancties.

Het venijn zit hem in de dreiging die uitgaat van de sancties. Als het Westen zijn sancties opvoert, en Rosneft en andere bedrijven volledige toegang tot de kapitaalmarkt ontzegt, wordt het heel moeilijk voor Rosneft en die andere bedrijven. Een faillissement van Rosneft is dan niet meer ondenkbaar. Dat zal Poetin niet laten gebeuren en dan zal de Russische staat Rosneft ontzetten. Dat kan door het staatsreservefonds in te zetten, daar zit op dit moment nog 87,33 miljard dollar in. Daarmee kunnen ze even vooruit, maar eindeloos is deze bron niet.

Waarschijnlijker is dat de sancties alleen effect hebben op de winstgevendheid van Rosneft, en daarmee op de belastinginkomsten van de Russische overheid. Een lichte recessie zal daarvan het eerste gevolg zijn. Hier rekent Poetin al op.

De gevolgen kunnen echter zelfs bij beperkte sancties veel groter zijn. Dit hangt vooral samen met de zeer kwetsbare situatie van de olieproductie in Rusland. Negentig procent van de huidige olieproductie komt uit velden die al in de sovjettijd in productie zijn genomen. Die velden raken uitgeput en de productie van veel oude velden neemt al enige jaren af. Dat kon tot nu toe worden opgevangen met enig kunst- en vliegwerk, maar om verder inzakken van de productie te voorkomen zijn zeer grote investeringen nodig teneinde de oude velden productiever te maken en nieuwe te ontginnen. Die investeringen moeten komen van de kapitaalmarkt, of van de overheid door verkleining van de belastingdruk. Beide scenario’s lijken op dit moment weinig kans van slagen te hebben. We moeten dus rekening houden met een krimpende olieproductie in Rusland. Het Internationale Energie Agentschap (iea) voorspelt dat de krimp al in 2014 begint. Anderen, het Russische particuliere oliebedrijf Lukoil bijvoorbeeld, voorspellen pas een krimp vanaf 2016.

Bij een gelijk blijvende olieprijs betekent dit dus sowieso een forse aderlating voor de Russische staatskas. Maar wat als de olieprijs daalt? Ook dat is niet ondenkbaar. Snel groeiende productie in de VS en Canada, een verzachting van de Iraanse sancties en een snel toenemende productie van duurzame energie hebben allemaal een dempend effect op de olieprijs. Deutsche Bank voorspelt een daling van de olieprijs van ongeveer tien procent in het volgende jaar.

Alleen door Europa te verlossen van het Russische energiejuk kunnen we onze zelfstandigheid waarborgen

Een studie van het energie-instituut van de Canadese overheid, waarin een gemiddelde wordt genomen van tien studies van belangrijke energie-instituten, waaronder opnieuw het iea en Deutsche Bank, voorspelt een olieprijs in 2015 van ongeveer 85 dollar per vat (huidige prijs: 104 dollar per vat) en een gemiddelde prijs tot 2025 die ruim onder de honderd dollar per vat ligt. Ook dat zijn cijfers die zullen leiden tot vele procentpunten daling van overheidsinkomsten in Rusland. Als de meest radicale scenario’s bewaarheid worden, een daling van de olieprijs tot 55 dollar per vat bijvoorbeeld, leidt dat op korte termijn tot een default van de Russische staatsfinanciën.

Al deze voorspellingen hebben een hoge mate van onzekerheid. Maar vooral de VS hebben een groot deel van die variabelen onder controle. Door de sancties tegen Rusland te verscherpen, door de sancties tegen Iran te versoepelen en door hun eigen oliesurplus versneld op de markt te brengen, kunnen zij tegelijkertijd de Russische energiemaatschappijen dwarsbomen en de olieprijs laag houden. Misschien zal het effect beperkt zijn, maar een economische krimp van vijf tot tien procent in Rusland is zeker niet meer ondenkbaar.

Medium 13rtr3oy6e

Zal Poetin hierdoor zijn politiek veranderen? Zeer waarschijnlijk niet. Poetin zal om eventuele binnenlandse kritiek voor te zijn, zijn greep op de maatschappij versterken en burgerlijke vrijheden verder inperken. Hij zinspeelde hier al op in zijn speech van 22 juli voor de Russische veiligheidsraad. Daarin noemde hij als belangrijkste antwoord op de sancties het ‘tegengaan van extremistische elementen’, het bevorderen van ‘inter-etnische eenheid’ en het ‘opvoeden van de jeugd in de geest van patriottisme en het nemen van verantwoordelijkheid voor het vaderland’. De buitenlandse dreiging wordt in het binnenland bestreden. Dit is een klassieke reactie op sancties en zou niemand moeten verbazen. De prijs voor de sancties wordt betaald door de Russische onderklasse en vooral de middenklasse, die een dramatische verlaging in levensstandaard te wachten staat en haar pogingen tot emancipatie gefrustreerd ziet worden.

Het grote kwaad van het sanctiewapen ligt precies hierin: door te zeggen dat de sancties de kapitaalmarkt en de oliebedrijven treffen, lijkt het alsof de elite wordt aangepakt en niet de gewone burger. Het tegenovergestelde is het geval.

En aan westerse kant? Alsmaar moeten we lezen dat de Europese slapte ten opzichte van Poetin veroorzaakt wordt door de corrumperende werking van ‘handelsbelangen’ en de lobby van grote industrie. Is dat zo? Groot zijn de belangen zeker. De Nederlandse export naar Rusland in de land- en tuinbouwsector, bijvoorbeeld, bedroeg anderhalf miljard euro. Maar deze handel is geen anonieme big business. Zij wordt gevormd door vele kleine, zeer reële bedrijven, zaadhandelaren, bloemenhandelaren, melkboeren, aardappelhandelaren, bloemenkwekers, varkenshouders en zo meer.

Veel bedrijven die handel drijven met Rusland zullen mensen moeten ontslaan of zullen failliet gaan. Ik laat het graag over aan de commentatoren van NRC Handelsblad, De Telegraaf en de Volkskrant om aan deze gezinnen uit te leggen waarom zij de prijs moeten betalen voor de politieke strijd tegen Rusland. Ook de financiële instellingen zullen de verliezen die zij lijden door de afschrijving op Russische beleggingen en schuldpapier gewoon doorberekenen aan hun klanten. Heel gewone Europese bedrijven en gezinnen betalen daarvoor de prijs.

Dit totale gebrek aan transparantie bepaalt de grote magie van het sanctiewapen. Je kunt schieten en blijven schieten, en de getroffenen hebben geen idee door wat ze geraakt worden.

Wat moet er wel gebeuren? Het enige zinvolle beleid is een volledige exit uit Ruslands olie en gas. Dit zal jaren duren en kan alleen als er een radicale overstap naar duurzame energie wordt gemaakt. Alleen door Europa te verlossen van het Russische energiejuk kunnen we onze zelfstandigheid en vrijheid waarborgen. Dit is geen symbolische onafhankelijkheid die verbeeld wordt door culturele en sportieve boycots – het stokpaardje van onze domste columnisten – maar echte onafhankelijkheid, gebaseerd op autonome kracht.

Natuurlijk brengt dit ook grote maatschappelijke kosten met zich mee. Maar dit zijn kosten die niet ontstaan door de vernietiging van reële economische activiteit, maar door een diepte-investering in onze eigen samenleving, door investeringen die innovatie stimuleren, onze energievoorziening democratiseren en ons een voorsprong zullen geven in de hele wereld. Het zijn investeringen die op den duur toch nodig zijn en daadwerkelijk welzijn opleveren voor Nederlandse burgers. Natuurlijk zal de Russische samenleving door een dergelijk scenario ook getroffen worden, maar het zal langzamer gaan en kan de Russen de tijd geven hun economie aan te passen.

Laten we deze crisis gebruiken om goeds te doen, in plaats van af te stevenen op een nieuwe koude oorlog tussen Europa en Rusland. Het is een wonder geweest dat de Koude Oorlog nooit een hete oorlog is geworden. Dergelijke wonderen doen zich zelden twee keer achter elkaar voor.


Beeld bovenin: Gazprom; Beeld onderin: nieuwe graffiti op een huizenblok in Sebastopol, Oekraïne (Reuters).