De achtertuinen van de vn

Wie meent dat de bloedige oorlog in Bosnie zal leiden tot nieuwe gedachtenvorming of tot nieuwe strategieen onder onze wereldleiders of in kringen van de Verenigde Naties, koestert veel te hoge verwachtingen van onze beschaving. En al helemaal van onze transnationale organisaties. Het is lang geleden dat de geesten op dat niveau op nieuwe gedachten te betrappen waren - hooguit is hun machtsdenken sedert de val van de Muur duidelijker aan de dag getreden. De Bosnische oorlog toont ons voornamelijk wat voor soort mensen de wereld regeren en welke denkbeelden zij eropna houden.

Vijftig jaar geleden deed de mensheid voor het laatst examen in elementaire beschaving. De belangrijkste lessen van toen: de oprichting van de Verenigde Naties als voornaamste instrument om aan de toekomst te bouwen, en het oorlogstribunaal van Neurenberg als voornaamste middel om de normen en waarden te formuleren waarop die toekomst gebaseerd moest zijn. Een halve eeuw later moeten we helaas vaststellen dat deze instellingen niet hebben gediend als politieke leerschool voor de mensheid, maar als onderkomen voor een treurig mensenslag dat nu aan het hoofd staat van de voormalige grootmachten. En met ‘voormalig’ doel ik niet zozeer op hun bewapening of financiele reserves, maar op het feit dat ze vroeger tenminste door principes werden geleid.
Het is onmogelijk om een lijn te ontwaren in de huidige diplomatie met betrekking tot Bosnie, netzomin als je enige zin of logica kunt afleiden uit het geraaskal van een dronkeman. Alleen wie gezegend is met de korte aandachtsspanne van de modale tv-kijker - en dus gemakshalve alles vergeet wat gisteren is gebeurd en gezegd - kan de illusie koesteren dat deze diplomatie op basis van een 'achterliggende gedachte’ te werk gaat. De verbale alchemie van de betrokken diplomaten, die almaar uitleggen waarom zij niet konden doen wat zij moesten doen, en waarom alles wat zij wel hadden kunnen doen noodgedwongen ongedaan moest blijven, kan hun falen niet verhullen. Van meet af aan heeft hun halfslachtige houding verwoestende gevolgen gehad voor de Bosnische bevolking.
Er zijn nu eenmaal mensen die zulke taken op zich nemen zonder het geringste besef van hun zware verantwoordelijkheid. Oh zeker, zij compenseren hun gebrek aan daadkracht ruimschoots met publiek vertoon: zij zingen de lof van hun eigen prestaties, zij zwaaien met verklaringen die door iedereen zijn ondertekend en door niemand worden nageleefd, zij schudden handen en trekken de bijbehorende zorgelijke of opgeruimde gezichten voor het geval er camera’s in de buurt zijn. Maar het is een misverstand om te denken dat ze hun leven zullen beteren of dat ze competenter zullen blijken op andere, lagere niveaus van diplomatie - of het nu gaat om de Europese Unie, de Navo of de Conferentie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa.
We moeten onder ogen zien dat het belangrijkste navigatie-instrument van de mensheid in handen is gevallen van klerken wier blikveld beperkt is tot de duur van hun ambt, en wier visie bestaat uit het vermijden van alle valkuilen waarin hun imago schade kan oplopen. Door het elektronisch populisme van onze dagen vervalt een instelling die tientallen jaren gold als hoogste uitdrukking van de politieke volwassenheid van de mensheid, tot chaos en opportunisme.
De transnationale instellingen die in dit jammerlijke toneelstuk zonder script de regie voeren, maken hun eigen soldaten tot medeplichtigen en behandelen hen bovendien bij wijze van dank als kanonnenvoer, want ook de blauwhelmen dreigen nu te worden opgeofferd aan de machinaties van de onderhandelaars. Het enige waar die zich om bekommeren is het ophouden van de schijn dat zij hooggestemde beginselen verdedigen, terwijl zij ter plekke niets ondernemen om die beginselen waar te maken. Ze geven toe aan elke verleiding om op korte termijn spectaculaire resultaten te boeken. En daarom zien we ze precies zoals ze zijn: zwakke afschaduwingen van denkers en politieke leiders van werkelijk formaat.
En deze leiders en diplomaten zijn ook nog eens de voortbrengselen van onze eigen lokale en nationale selectiemechanismen; hun gebrek aan daadkracht zegt veel over onze eigen gesteldheid aan de vooravond van de nieuwe eeuw. Hun nauwverholen nostalgie naar de tijd van de postkoloniale 'invloedssferen’ en de zichtbare gevolgen daarvan in Bosnie vormen een ernstige waarschuwing aan het adres van de mensheid. We weten nu wat we kunnen verwachten als we hen niet tijdig ter verantwoording roepen.
Nog niet zo lang geleden werd het vertrouwen in de Verenigde Naties geschokt door de bekendmaking dat de hoogste VN-ambtenaar tijdens de oorlog betrokken was bij schanddaden waartegen die organisatie nu juist moest waken. Nog even en de organisatie zelf moet door een internationaal gerechtshof ter verantwoording worden geroepen.
Want er bestaan geen 'achtertuinen’ meer waar de grootmachten ongehinderd hun gang kunnen gaan zonder consequenties voor henzelf en de rest van de wereld. Vanaf het nucleaire ontwaken van de mensheid door de bom op Hiroshima tot de ramp in Tsjernobyl heeft dit besef geleidelijk kunnen doordringen. Het gaat niet meer om het veiligstellen van de welvaart in de naaste toekomst, maar om het veiligstellen van de toekomst zelf. En dat is een vraagstuk met mondiale dimensies: spoedig zal er geen plek op aarde en geen tijdstip in de toekomst meer denkbaar zijn waarop we nog een zinnig onderscheid meer zullen kunnen maken tussen een 'wij’ en een 'zij’. Zoals de nucleaire dreiging ons dwong om de massavernietigingswapens aan banden te leggen, zo is het nu noodzakelijk om de politieke ontwikkelingen te keren die de mensheid in een nieuw tijdperk van high tech-barbarij zullen storten als we ze op hun beloop laten.
En dat kan alleen als we de hoogstverantwoordelijke functionarissen persoonlijk ter verantwoording roepen. Tenslotte zijn zij onze vertegenwoordigers.