Na de aanslagen in Nieuw-Zeeland

De Australische paradox

Terwijl de bevolking van Australië overwegend positief is over nieuwkomers, versterken media en politici rechts-extreme geluiden. Na de aanslagen in het Nieuw-Zeelandse Christchurch, gepleegd door een Australiër, is het tijd voor zelfonderzoek.

17 maart. Treurende mensen betonen hun laatste eer aan slachtoffers in Christchurch tijdens een open dag in de Preston-moskee in Melbourne, Australië

Er bestaat geen enkele onduidelijkheid over de motieven van Brenton Tarrant, de 28-jarige Australiër die vorige week zwaarbewapend twee moskeeën binnenstormde tijdens het vrijdagmiddaggebed en in elk geval vijftig mensen doodschoot. Op de moordwapens prijkten anti-islamitische leuzen, die prominent in beeld waren tijdens de zeventien minuten durende video van het geweld die Tarrant live uitzond op Facebook. In een kort voor de aanval gepubliceerd manifest herhaalde Tarrant tal van onder rechts-extremisten populaire theorieën over ras, religie en demografie. Extreem-rechts heet tegenwoordig alt-right, maar de denkbeelden zijn bekend.

De aanval op moslims in Nieuw-Zeeland kwam van een extreem-rechtse Australiër die in de krochten van het internet, op beruchte fora als 4chan en 8chan, met gelijkgestemden over zijn rabiate ideeën sprak.

In Australië voeren jonge journalisten en opiniemakers nu een fel debat over hoe politici en traditionele media, bepalende stemmen in het maatschappelijke debat, een rol spelen bij het creëren van extremisme. Onder progressieve journalisten, activisten en academici klinkt een luide roep om verandering. De klacht: de Australische tabloids en politici echoën voortdurend elkaars snoeiharde taal, waardoor een klimaat van onverdraagzaamheid is ontstaan. Daarin zijn racisme en islamofobie gelegitimeerd.

Alex McKinnon (28), een journalist uit Sydney die in Australische media als The Guardian en The Sydney Morning Herald publiceert over politieke en sociale kwesties, is op sociale media een leidende figuur in de discussie die sinds de aanslag wordt gevoerd. McKinnon roept onder andere op tot een strengere regulatie van haatzaaiende taal in de media. Hij vraagt hoofdredacteuren van tabloids publiekelijk verantwoording af te leggen voor de in zijn ogen opruiende en racistische toon van hun artikelen.

McKinnon legt het uit, in Sydney: ‘Veel tabloids betuigen na de aanslag in Christchurch hun steun aan de slachtoffers, maar dat staat lijnrecht tegenover de haat die ze jarenlang hebben verspreid. Het demoniseren van immigranten en moslims is het verdienmodel van deze kranten. De felheid waarmee de tabloids deze verhalen verspreiden, is ongekend.’

Deze week demonstreren betogers in drie steden bij kantoren van News Corp, het conglomeraat dat toonaangevende Australische kranten en televisie- en radiostations bezit. Het is het bedrijf van de omstreden mediamagnaat Rupert Murdoch, de Australiër die in zijn eigen land geldt als zeer invloedrijk in de politiek.

Tijdens een betoging zondag in Sydney sprak de Nieuw-Zeelands-Palestijnse Dalya Ayoub in de stromende regen over Australische politici die islamofobie hebben aangemoedigd: ‘Ik ben alle jaren van het aanmoedigen van racisme niet vergeten. Dit is het moment (…) om de media verantwoording te laten afleggen en om politici die haat en schijnheiligheid verspreiden eruit te trappen.’

Australische politici schuwen doorgaans grote woorden niet. Met de parlementsverkiezingen in mei in aantocht zijn ze gevoeliger dan ooit voor het publieke debat. De regering van premier Scott Morrison (Liberal Party Australia) gaat in de peilingen nek aan nek met de Labourpartij van Bill Shorten, die nu in de oppositie zit. Zowel Morrison als Shorten stelt zich na de aanslag op als de verbinder die Australië nodig heeft.

‘Dit is het moment om politici die haat verspreiden eruit te trappen’

En dus werken beide partijen, normaliter politieke aartsvijanden, nu samen om de omstreden extreem-rechtse senator Fraser Anning (onafhankelijk) een symbolische motie van censuur op te leggen. Senator Anning legde kort na de aanslag in Christchurch de schuld voor het bloedbad onomwonden bij de islam en immigratie. Een miljoen Australiërs tekenden een petitie om de senator uit zijn functie te ontheffen. Een zeventienjarige jongen drukte een ei kapot op het hoofd van de senator, die daarop klappen uitdeelde.

Labour-voorman Bill Shorten richtte zich zondag tot extreem-rechtse politici: ‘Jullie zaaien slechts haat in de naam van vrijheid van meningsuiting. Jullie verschuilen je achter vrijheid om kwaad aan te richten. Jullie hebben dit moeras van haat gecreëerd. Jullie kunnen niet ontkennen wat uit jullie eigen moeras is gekropen.’

Met een oog op de peilingen tracht premier Scott Morrison zich minder rechts te profileren, nu sinds de aanslag de uitwassen van extreem-rechts onder vuur liggen. ‘Het doel van deze regering is om Australië bijeen te houden’, zei Morrison zondag. ‘We kunnen allen samenkomen, mensen van vele verschillende religies, of geen enkele religie, staan samen voor onschuld, vrede en liefde.’ Hij noemde de slachtoffers in Christchurch ‘onze broeders en zusters’.

Niet iedereen is overtuigd van de politieke wil om te veranderen. Men is niet vergeten dat premier Morrison in 2011 voorstelde om electoraal munt te slaan uit de groeiende zorgen over moslimimmigratie. In oktober stemden leden van Morrisons regering voor een motie met de naam ‘It’s OK to be white’, een slogan die voortkomt uit de theorie van witte overheersing. Uiteindelijk wist slechts een kleine meerderheid in het parlement de motie tegen te houden.

Morrison is bovendien de architect van het beleid om bootvluchtelingen zonder vorm van proces op te sluiten op eilanden ver van het Australische vasteland. De premier stelt dat van een aantal van die vluchtelingen groot gevaar uitgaat. Dat ontmenselijkt de vluchtelingen, onder wie veel moslims, zeggen Morrisons critici.

Australië heeft een lange geschiedenis van diepgeworteld racisme. Het land is feitelijk gebouwd op witte overheersing: de veertigduizend jaar oude Aboriginal-cultuur werd in nog geen tweehonderd jaar nagenoeg vernietigd. Ruim een eeuw was het officieel regeringsbeleid om witte immigranten te bevoordelen, door het zogeheten White Australia-beleid. Daarmee werden immigranten uit Azië en Polynesië achtergesteld. Toen een wet bepaalde dat ras niet langer als factor gold bij een aanvraag voor een Australisch visum was het White Australia-beleid verleden tijd. Dat was pas in 1973.

Sindsdien opende Australië de armen voor immigranten van over de hele wereld. Na het protest op het Tiananmenplein in Peking in 1989 beloofde de toenmalige Australische premier – zonder overleg met zijn kabinet – dat alle veertigduizend Chinese studenten in Australië voorgoed mochten blijven. Uit onderzoek blijkt dat inmiddels ruim zestig procent van de Australische bevolkingsgroei in de afgelopen tien jaar ontstond door immigratie. Ruim een kwart van de Australiërs is niet in het land geboren.

Het beeld in Europa is dat Australië nauwelijks immigranten accepteert: het hardvochtige beleid om bootvluchtelingen op te sluiten op eilandjes bij Papoea-Nieuw-Guinea staat velen op het netvlies. Dat is echter uitsluitend gericht op mensen die met een boot Australië proberen te bereiken. Inmiddels verstrekt het land jaarlijks 190.000 verblijfsvergunningen aan migranten van over de hele wereld.

'Veel mensen vertellen dat multiculturalisme een ramp is die het land vernietigt’

De overgrote meerderheid van de Australiërs heeft geen probleem met immigranten: veel van hen zijn zich bewust van hun eigen wortels ver buiten het continent. Uit een onderzoek naar sociale cohesie, waarvoor vijftienhonderd mensen werden bevraagd, bleek vorig jaar dat maar liefst 82 procent van de Australiërs meent dat het land baat heeft bij immigratie omdat immigranten ‘nieuwe ideeën en culturen meebrengen’ en omdat de economie profiteert. Dergelijke cijfers zijn al elf jaar stabiel.

Het verwelkomen van nieuwkomers past bij de culturele houding dat eenieder die hard werkt en zich aan de Australische waarden conformeert een fair go verdient, een eerlijke kans. Wie die kans door eigen schuld of onwil verspeelt, kan doorgaans op weinig sympathie rekenen. Maar datzelfde geldt voor mensen die anderen zo’n eerlijke kans willen ontnemen enkel op basis van ras, religie of seksuele voorkeur. Voor dergelijke mensen bestaat in het Australische slang een aantal uiterst grove termen.

Journalist Alex McKinnon meent dat de cijfers over tolerantie niet het hele verhaal vertellen. Hij denkt dat Australiërs zichzelf een sprookje voorhouden. ‘Witte Australiërs zullen vertellen dat Australië ontspannen en tolerant is en dat eenieder dezelfde kansen krijgt. Maar vraag het iemand met een andere kleur en die zal je vertellen dat het in werkelijkheid heel anders is.’

Duidelijk is dat het aantal Australiërs toeneemt dat zich zorgen maakt over immigratie. Inmiddels vindt volgens onderzoek ongeveer de helft van de Australiërs dat er te veel immigranten het land binnenkomen. Die zorg bestaat dus ondanks de over het algemeen positieve ervaring met immigranten. Men vreest vooral voor overbevolking, een gebrek aan regulatie door de overheid en stijgende huizenprijzen in de steden. Vier op de tien Australiërs menen bovendien dat de nationale identiteit op het spel staat. Premier Morrison kondigde recent aan het aantal immigranten fors te zullen verlagen. ‘Men zegt: genoeg, genoeg, genoeg. Het verkeer staat vast, de bussen en treinen zijn vol. De scholen kunnen niet meer leerlingen aannemen. Ik hoor wat er wordt gezegd. Het is luid en duidelijk’, zei hij.

Dat de stem van Australiërs met zorgen over immigratie al wordt vertegenwoordigd door de grootste partij van het land zorgde er lang voor dat populistische partijen lastig voet aan de grond kregen. In het Australische politieke spectrum is op de rechterflank weinig ruimte voor een anti-islampartij als Wilders’ pvv of het nationalistische Forum voor Democratie van Baudet. Ook het feit dat het land al bijna drie decennia economische groei kent, leek populisme buiten de deur te houden. Niettemin hebben drie minuscule ultrarechtse splinterpartijen hun weg gevonden naar het parlement. Ze bezetten enkele zetels, maar hun stem klinkt luid.

Het extreem-rechtse wereldje in Australië lijkt op dat in Nederland: het zijn groepen die voortdurend van samenstelling wisselen en uiteenvallen, doordat botsingen van ego’s en ideologische scherpslijperij tot interne conflicten leiden. De woede aan de basis van de groepen verandert geregeld van richting: het ene moment vooral antisemitisch, de volgende keer neonazistisch en later weer anti-islamitisch. Extreem-rechts in Australië is versnipperd en heeft weinig organisatiekracht.

Er is echter een stem die als veel invloedrijker wordt gezien als het gaat om het verspreiden van omstreden geluiden over immigranten, ras en islam: de Australische media. Onderzoeker Andrew Markus stelt dat Australiërs weliswaar positief staan tegenover immigratie, maar dat het dagelijkse nieuws in Australië een drastisch ander beeld geeft. Markus werkt voor de Scanlon Foundation, die sociale cohesie en de integratie van immigranten in Australië wil bevorderen. ‘Uit ons onderzoek blijkt dat 85 procent van de Australiërs zegt dat multiculturalisme goed is geweest voor het land’, vertelt hij. ‘Maar wie de kranten leest, met name de tabloids, krijgt het idee dat er grote zorgen zijn en dat Australië dramatisch verandert. Er zijn heel veel mensen [in de media] die vertellen dat multiculturalisme een ramp is die het land vernietigt.’

De kranten, veelal onderdeel van Rupert Murdochs News Corp, zijn uitgesproken rechts. Ze hebben een voorkeur voor spectaculair nieuws, waarbij opinie en journalistiek lastig van elkaar zijn te onderscheiden. In Australië leven tal van theorieën die een duivelse samenwerking voorstellen tussen Rupert Murdochs mediaconglomeraat en de politici die hun positie aan Murdoch te danken zouden hebben. Murdoch bezit via zijn bedrijf zeventig procent van de gedrukte Australische media. Niet alleen liefhebbers van complottheorieën geloven in Murdochs macht.

‘Het debat heeft een sinistere beweging ingezet richting het toestaan van racisme’

De voormalige Australische premier Kevin Rudd zei in oktober vorig jaar dat ‘de macht van Murdochs media’ een factor is in de politieke instabiliteit. Volgens Rudd heeft de zakenman een ‘directe agenda’ bij het beïnvloeden van Australische politiek. Hij noemt hem ‘de grootste kanker van de Australische democratie’. Het verwijt is dat Murdoch via zijn kranten bepaalt welke politici aan de macht komen en dat zij daarna een ereschuld bij de magnaat hebben.

Op de voorpagina’s van ’s lands grootste tabloid, The Daily Telegraph, prijken geregeld opruiende artikelen en fotomontages. Een voorbeeld: de krant uit de stal van Murdoch beeldde kort na de terreuraanslagen in Parijs de bekendste islamitische geestelijke van Australië af als de drie apen van het gezegde ‘horen, zien en zwijgen’. ‘The Unwise Mufti sees no problem, hears no concerns, speaks no English’, was het bijschrift. De krant stelde woedend dat de geestelijke had geweigerd zich uit te spreken over de terreuraanslagen in Parijs. De man had de aanslagen wel degelijk direct veroordeeld.

Een van de meest gelezen columnisten van Australië, de conservatieve commentator Andrew Bolt, schreef in augustus 2018 een omstreden column in meerdere kranten van Murdochs News Corp. In de column schetste Bolt een toekomst voor Australië waarin een ‘vloedgolf’ van immigranten Australië zou ‘overspoelen’. ‘Wij’ zullen niet meer bestaan, stelde Bolt: Indiase, Chinese, islamitische en joodse immigranten ‘koloniseren’ Australië. Een tekening bij de column toonde boos kijkende immigranten, afgebeeld als karikaturen met stereotiepe raskenmerken, gezeten aan een tafel in de vorm van het Australische continent, met mes en vork in de hand. Columnist Bolt schreef dat immigranten Australië behandelden als ‘een hotel en niet als een thuis’. De column, die veel kritiek kreeg, was volgens de Australische hoogleraar politicologie Robert Manne een teken dat ‘het nationale debat in Australië een sinistere en gevaarlijke beweging heeft ingezet richting het toestaan van racisme’.

Met televisiezenders is het niet anders. Sky News Network, ook eigendom van Murdochs News Corp, maakt overdag nieuwsuitzendingen maar verandert ’s avonds in een podium voor opiniemakers. De zender, die kampt met lage kijkcijfers, laat zeer polariserende sprekers aan het woord. Dat is effectief in de strijd om de aandacht van het publiek. Sky News liet in augustus vorig jaar de beruchte Australische neonazi Blair Cottrell kritiekloos spreken over de gevaren van immigratie. Cottrell, bodybuilder en timmerman, staat aan het hoofd van een extreem-rechtse actiegroep en werd meermaals veroordeeld voor ernstige misdrijven. Over zijn bedenkelijke ideeën bestond bij Sky News Network geen misverstand: bekend was dat hij meent dat in elk Australisch klaslokaal een portret van Adolf Hitler hoort te hangen en dat vrouwen ‘nu en dan een draai om de oren verdienen’.

De zender bood vanwege de nationale verontwaardiging later zijn excuses aan, maar het kwaad was geschied: een traditioneel medium, geleid door professionals, had bijgedragen aan het legitimeren van het polariserende, van racisme en islamofobie doorspekte verhaal van een extreem-rechts figuur.

Ook de Amerikaanse alt-right-commentator Milo Yiannopoulos kreeg van Sky News in oktober vorig jaar ruim baan. De denkbeelden van de omstreden Amerikaan zijn onnavolgbaar: Yiannopoulos, zelf homoseksueel, meent dat homo’s te veel rechten hebben en stelt dat alle homoseksuelen terug de kast in moeten. Tijdens de uitzending op het Australische Sky News Network stelde hij dat ‘feminisme, politieke correctheid en andere kankers Australië vergiftigen’. Yiannopoulos was ten tijde van de aanslag in Christchurch overigens opnieuw in Australië, maar zijn visum werd ingetrokken nadat hij op sociale media had gezegd dat de aanslag was veroorzaakt doordat ‘het linkse establishment extreem-links en barbaarse religies vertroetelt’.

Ook andere beruchte alt-right-figuren maakten hun opwachting op de zender, zoals de omstreden Canadese Lauren Southern, die met statistieken goochelde bij haar verhaal over de moorden op witte boeren in Zuid-Afrika. Dat standpunt werd in de tabloids van News Corp herhaald, wat de Australische minister van Immigratie ertoe bracht een proefballon op te laten om witte Zuid-Afrikaanse boeren eenvoudiger een Australisch visum te geven.

Het past in de dans die Australische politici en de tabloids samen uitvoeren: politici reageren voortdurend op schokkende verhalen in de media, terwijl de tabloids de uitspraken van politici aangrijpen om polariserende artikelen te schrijven, waarbij de grens tussen opinie, journalistiek en commentaar vaak lastig is te duiden. Toen premier Scott Morrison in februari bakzeil moest halen in een discussie over de vluchtelingen die zijn opgesloten op de eilanden ver van Australië stond er de volgende dag in The Daily Telegraph dat op het eiland moordenaars vastzitten.

Na de aanslag in Christchurch lijkt het alsof Australische politici en media hun toon hebben gematigd. Premier Morrison, die zich in de campagne vooral profileerde als de man die immigratie aan banden zou leggen en de Australische grenzen zou beschermen, stelt zich nu op als de verbindende leider die het land nodig heeft. The Daily Telegraph publiceerde de dag na de aanslag een voorpagina gericht aan moslims: ‘Vrede zij met u’. De Australische nationale omroep abc, die als meer progressief bekend staat, liet in een talkshow een panel van uitsluitend moslimvrouwen discussiëren over het onderwerp.

Maar is na de aanslag in Christchurch bij politici en mediafiguren inderdaad sprake van zelfreflectie en voortschrijdend inzicht, of is de gematigde toon in werkelijkheid de zoveelste populistische reactie, die inspeelt op de onrust in de samenleving? Of Rupert Murdoch inderdaad een kwaadaardig plan uitvoert om het debat in Australië te beïnvloeden, zoals zijn tegenstanders beweren, is onmogelijk vast te stellen. Feit is in elk geval dat Australische media, in hun jacht op de aandacht van het publiek, een voorkeur hebben voor polariserende onderwerpen die leiden tot harde confrontaties.

De vraag is hoe lang de gematigde toon zal blijven klinken. Journalist Alex McKinnon, die verlangt naar verandering, maakt zich geen illusies. ‘Het debat over de rol van media en politici wordt gevoerd door jonge journalisten die zich daar al langer grote zorgen over maken. Maar de politici en de tabloids weten dat zij met hun harde woorden een snaar raken bij het Australische volk. Het uitventen van die geluiden is populair en winstgevend, dus dat gaat niet zomaar veranderen. Ik voorspel dat we binnen een week terug bij af zijn.’