De bewegingen van de wind

In Het bruggetje gaat het Rembrandt niet zozeer om het bruggetje met de mannen, maar om de lichte zomerbries.

Het bruggetje is een laconieke ets van Rembrandt (1645) waar ik eigenlijk nooit veel aandacht aan heb besteed. Maar nu zag ik hem terug in een kleine expositie in het Rijksmuseum, niet lang nadat de catalogus van de tentoonstelling Richard Long: Heaven and Earth mij een werk op papier van die Engelse kunstenaar weer in herinnering bracht. Circle of Autumn Winds is een droge registratie van wisselende windrichtingen gevoeld tijdens 46 mijl lopen, binnen een denkbeeldige cirkel, op Dartmoor in het zuidwesten van Engeland – een mooi en precies werk van landschappelijke cartografie. Er zijn in de open natuur omstandigheden waarin de ongedurige kracht van de wind een bepalende factor is voor de beleving. In Nederland kennen we dat van wandelingen op het strand bij onstuimig weer. Richard Long liep in de herfst op Dartmoor, een hooggelegen, ruig terrein, als daar gure, woeste winden overheen joegen. Hij moest er tegenin tornen en voelde de vinnigheid ervan in zijn gezicht. Van tijd tot tijd las hij de wisselende windrichtingen af op zijn kompas. Het notitieboekje leidde tot zijn suggestieve en geconcentreerde kaart: grillige wind als zwermen pijltjes samengevat en gecomprimeerd in de daarvoor zo geëigende compacte vorm van een cirkel, een rusteloos beweeglijk landschap van de wind – een illustratie bijna van Shelley’s beroemde invocatie ‘O wild West Wind, thou breath of Autumn’s being’.
In commentaren op Rembrandts ets wordt vaak gewag gemaakt van de spontane alertheid van zijn waarneming en ook van de losse nonchalance van de lijnvoering. Die lijkt zo direct en vlot dat men zich kan afvragen of de kunstenaar het motief misschien ter plekke op een etsplaatje heeft gekrast in plaats van dat later te doen, in het atelier, met behulp van bijvoorbeeld tijdens de wandeling gemaakte schetsjes. Hoe het ook zij, de ets bestaat in drie staten. Hier heb ik het over de derde staat die ook het meest voorkomt en daarom als Rembrandts uiteindelijke versie kan worden beschouwd. De verschillen tussen de drie staten zijn miniem. Toch heeft de kunstenaar er, in elke fase, nauwkeurig naar gekeken (geloerd) en misschien retouches overwogen. Of de ets nu buiten of binnen is begonnen, hij is wat stemming betreft vooral in het atelier voltooid. Dat betekent dus dat die snelle slordige nonchalance een door Rembrandt bewust en zorgvuldig gecreëerd effect is, een stijlmiddel en niet een toevallig bijverschijnsel van een vlotte hand van schetsen.
Kijk naar het kortweg aangeduide hoge gras, rechts op de voorgrond, en ook naar het gebladerte van de bomen en de struiken links. Al deze passages van vegetatie zijn licht en summier getekend (of meer: beschreven), met beweeglijk kronkelige lijnen die elkaar niet onderbreken maar die aan de slingerende beweging die de lijn suggereert juist de vrije loop laten. Zoals een lichte bries golvend over het gras strijkt en door de bladeren ritselt. Want dat is wat we hier zien: in de bewegingen van de lijnen zien we de dansende bewegingen van de wind.
Omdat Rembrandt het landschapje vooral die atmosferische kwaliteit wilde geven (eerder dan, bijvoorbeeld, een topografische) heeft hij de beweging van lijnen zo licht en open gelaten, zo luchtig. Of lijnen zweven, zoals die van het tuig van de zeilboot, en zwieren in de lucht. De ets zit vol met zulke effecten, niets is zwaar, zelfs de zeilboot lijkt kalm te deinen. Alleen de schaduw onder de twee bomen links, en hier en daar nog enkele schaduwplekken, zijn met strakke arcering donker aangezet – want die schaduwen zijn deel van Rembrandts atmosferische strategie. Aan de plaats en de compacte vorm van de schaduw ten opzichte van de boomkruinen is op te maken dat de zon hoog aan de hemel staat. Het is hartje zomer. De twee mannen houden even halt op de brug. Het is loom warm maar er waait een frisse wind.
Zoiets, veel verder kun je niet fantaseren. Het bruggetje is een lichtvoetig zomers tafereel, idyllisch bijna, en die impressie heeft de kunstenaar dan ook, als een souvenir, willen achterlaten.

In het Rijksmuseum te Amsterdam: Het licht en het donker, meesterwerken van grafiek