De bezielde bank

De Triodos Bank is Neerlands snelst groeiende bank, met spaarders en beleggers die de aarde willen redden. Een interview met anarchistisch- antroposofisch bankdirecteur Peter Blom
‘DE MENSEN zijn het zicht verloren op wat er met hun spaarcentjes gebeurt. Veel grootbanken zijn verworden tot casino’s, waarin internationale geldhandelaren een buitengewoon complex en bloedstollend gokspel spelen met futures zoals opties en derivaten. Als zo'n speculant goed gokt, wordt hijzelf puissant rijk, terwijl de spaarders alleen een iets hogere rente ontvangen. En als een optiespeculant een paar stevige miskleunen maakt - zoals bij de Engelse Barings bank - wordt het verlies gewoon afgewenteld op de aandeelhouders. Op gemeenten bijvoorbeeld, die dan opeens hun gezondheidszorg niet meer kunnen financieren. De Triodos-bank verwerpt dit soort optiehandel dan ook als een ziekmakend deel van de economie. Wij geven het geld haar oude functie terug: als ruilmiddel binnen de samenleving.

De Triodos Bank werd in 1980 met behulp van vierhonderd spaarders opgericht in het antroposofische bolwerk Zeist. Vijftien jaar later telt de bank twaalfduizend spaarders, gezamenlijk goed voor meer dan tweehonderd miljoen gulden. In 1993 vestigde Triodos zich in Belgie en dit jaar maakte de bank de oversteek naar Engeland.
Peter Blom: ‘Wij zijn geen antroposofische bank. Je kunt hooguit zeggen dat we antroposofisch georienteerd zijn. Ongeveer de helft van onze 55 employees is antroposoof en van onze spaarders noemt misschien vijftien procent zich zo. De antroposofie is overigens geen heilsleer, maar meer een uit een mengeling van spirituele ideeen opgebouwde geesteswetenschap die iedereen op zijn eigen wijze beleeft. Het betekent in elk geval dat we ons geinspireerd voelen door Rudolf Steiners visie dat de mens vrij is, dat algemeen welzijn afhankelijk is van ieders altruisme en dat de natuur ons respect verdient. Deze ideeen tref je gelukkig niet alleen aan in de antroposofie.’
PETER BLOM (39) is zelf afkomstig uit het 'zeer links-radicale, anarchistische studentenmilieu van de jaren zeventig’. Tijdens zijn vervangende dienstplicht werkte hij als vrijwilliger voor Triodos en ontdekte hij dat de anarchistische visie op vrijheid eigenlijk veel 'asocialer’ was dan de antroposofische. Blom: 'Als je in alles zelfvoorzienend wilt zijn, moet je je de hele dag te barsten werken. Tijd voor interactie en geestelijk-culturele ontwikkeling is er dan nauwelijks meer. De antroposofie richt zich behalve naar binnen ook naar buiten en gebruikt al aanwezige politieke en economische kanalen om iedereen in vrijheid te laten leven.’
Blom wendde zich tot Steiners 'innerlijke schoningsmethoden van de antroposofie’ (mediteren, musiceren en een Rozenkruisersdagboek bijhouden) en klom binnen Triodos op tot 'anarchistisch-antroposofische bankdirecteur’, zoals hij zijn functie omschrijft.
Blom: 'Uit principe verlenen we alleen kredieten aan projecten met een maatschappelijke meerwaarde, zoals de milieuvriendelijke landbouw, werkgelegenheidsprojecten voor migranten en het winnen van schone energie. We hebben geen vast lijstje met criteria, ook - ik noem maar wat - een drukker die principieel geen reclamewerk wil drukken zou bij ons terecht kunnen. Daarnaast stimuleren we lokale economische activiteiten in de derde wereld, waarbij we alleen kijken of deze niet milieubeschadigend zijn.’
En als ze daar van hun winst afgedankte koelkasten vol colablikjes kopen?
'Dat moeten zij zelf weten. De eerste prioriteit is dat men een stukje brood kan verdienen. Daarna is het tijd voor de moraal. Westerlingen zijn daarbij nog wel de laatsten die iets te mekkeren hebben over het milieu in de derde wereld. Wij zijn nog altijd de grootste milieuverbruikers van allemaal.’
Moeten we daarom ons spaargeld niet gewoon wegschenken?
'Nee, omdat dit leidt tot onproduktivi teit. Alleen door het geld te lenen geef je een ondernemer het vertrouwen dat ze het ook werkelijk terug kunnen betalen. Dat gevoel dat je je eigen broek moet ophouden werkt stimulerend. Als de zaken toch mislopen, nemen we direct maatregelen. Als je een failliete ondernemer voor zijn falen beloont, bevorder je in feite tot mislukking leidend gedrag. De praktijk wijst uit dat de met geleend Triodos-geld opgezette projecten levensvatbaarder zijn dan de met geschonken geld gestarte Novib-ondernemingen.’
HET SUCCES VAN de Triodos Bank zorgt ervoor dat het aantal spaarders dat zijn geld uitleent aan het goede doel jaarlijks met dertig procent stijgt. Dit maakt Triodos tot de snelst groeiende bank van Nederland.
Blom: 'De klantenkring bestaat uit jeugdigen en ouderen uit de lagere en de hogere inkomensgroepen. De grote middengroep heeft zich nog nauwelijks laten zien. Ik denk dat jongeren zich bij ons aansluiten omdat ze zich meer dan hun ouders verantwoordelijk voelen voor de wereld om hen heen. Ook het weinige spaargeld dat ze hebben, willen ze dan zo positief mogelijk benutten. Bij de ouderen zie je vaak dat ze na hun pensioen zijn gaan reflecteren over de toekomst. De kinderen zijn de deur uit, het huis is afbetaald en uit bezorgheid over de wereld zoeken ze naar investeringen waar de mensheid en het milieu echt mee zijn gebaat.’
Is uw bank daarmee geen bank voor mensen die hun schuldgevoel afkopen door een paar procent rente in te leveren?
'Zo laag is onze rente niet. En zelfs als dat zo zou zijn, so what? Dat geldt toch ook voor Greenpeace? Ondertussen zorgen al die gesuste gewetens er wel voor dat de aarde er iets op vooruit gaat. Je kunt ook alleen blijven kankeren; een typisch Nederlandse trek overigens. Hoeveel mensen zijn er niet die in de kroeg debatteren over het milieuvraagstuk, maar ondertussen in supermarkten kopen, in dikke auto’s rijden en hun centen naar de grootbank brengen?’
Sommige klanten van Triodos zijn zelfs bereid om hun geld tegen een negatieve rente uit te zetten. Binnen de Noord-zuid borgstellingsregeling zijn spaarders ten dele aansprakelijk als er in de derde wereld eens een bedrijf failliet gaat - wat regelmatig gebeurt. In de praktijk betekent dit dat spaarders jaarlijks tien tot vijftien procent van hun saldo kwijtraken. Toch lopen de fondsen goed, ze groeien zelfs.
Blom: 'Tegenover de negatieve rente staat een vernieuwingsproces dat er zonder risicodragend geld nooit zou zijn geweest. Maar weinig banken zouden een stuiver in de straathandel van Afrikaanse vrouwen durven te investeren. Toch lopen dit soort riskante projecten vaak bijzonder goed.’
De gemiddelde belegger blijft het waarschijnlijk gekkenwerk vinden.
'Nou, wat in 1980 nog revolutionair was, begint nu langzaam een voorbeeldfunctie te krijgen. De samenleving is reactief, terwijl kleine pionierorganisaties zoals de onze actief zijn. Wij zijn een snufje zout in de pap die door te roeren elk jaar ietsje zouter wordt. Triodos bewijst dat het op dit moment mogelijk is om geld te verdienen met milieuvriendelijke boerderijen en wind energie, investeringen waar tien jaar geleden nog hard om werd gelachen. Doordat wij zo hard zijn gaan groeien, beginnen andere banken nu ook voorzichtig te flirten met de groene markt. Maar alleen echt altruisme en daadkracht brengt verandering, niet het gefilosofeer aan de borreltafel.’
Is het binnenkort niet te laat voor verandering?’
'De harde feiten dwingen steeds meer ondernemers om te denken: als ik zo doorga, heb ik in ieder geval volgend jaar meer winst. Maar dan? Wat als over tien jaar de hele boel in puin ligt? Dan moet je durven kiezen. Hopelijk vallen er niet te veel ten prooi aan dat duistere apocalyptische gevoel dat zich er haast op lijkt te verheugen dat we er met z'n allen aan zullen gaan. Het is misschien jammer, maar de apocalyps zal echt geen pijnloze donderklap zijn. Het is een traag en martelend proces waar de zwaksten het eerst het slachtoffer van zullen zijn.’
Wat is er aan dat doemdenken te doen?
'Ik geloof dat het veel te maken heeft met de nadering van het jaar 2000. Zo'n millenniumwisseling is niet niets, dat woelt nu eenmaal allerlei onheilsgevoelens los in de zielen van mensen. Dat wordt nog versterkt door de afbrokkeling van het milieu en de sociale verhoudingen, zodat het gevoel dat het nooit meer goed komt, een ziel kan gaan verlammen. Ik hoop maar dat we een beetje goed door dat magische jaar 2000 komen. We staan dan aan de vooravond van een hele nieuwe eeuw, en als er nog geen apocalyps geweest is, kunnen we misschien eindelijk weer aan de slag.’