De bijbel van de kapitalisten

Hans Achterhuis, De utopie van de vrije markt. € 17,95

Medium vrije markt

De uitspraak dat Het kapitaal de bijbel van de arbeiders is, is al bijna een cliché. Dat er ook zoiets als een bijbel van de kapitalisten bestaat, is buiten de VS vrijwel onbekend. In zijn boek De utopie van de vrije markt wijst Hans Achterhuis ons hierop. Deze laatste bijbel is geen wetenschappelijk vertoog, maar een heuse roman, zij het met essayistische trekjes. Hij heet Atlas Shrugged en is geschreven door Ayn Rand. Het is na de echte bijbel het boek dat niet alleen het meest verkocht is - meer dan vijftig jaar na de eerste druk (in 1957) liggen de verkoopcijfers nog steeds rond honderdduizend exemplaren per jaar -, maar dat door het Amerikaanse publiek ook wordt beschouwd als het belangrijkste boek van de twintigste eeuw.
Vraag honderd Nederlanders wie Ayn Rand is: 98 zullen geen idee hebben, twee zal de naam vaag bekend voorkomen, en van die twee zal er één denken dat het om een man gaat. Dit zegt iets over de onkunde in Nederland over de Amerikaanse samenleving, een onkunde die overigens ook in omgekeerde richting geldt.
Ayn Rand, in 1905 te Sint-Petersburg geboren als Alissa Zinovjevna Rosenbaum en als 21-jarige naar de VS geëmigreerd, was een Amerikaanse filosofe wier invloed op de politiek van de VS (vooral onder het bewind van Ronald Reagan en vader en zoon Bush) nauwelijks kan worden overschat. Haar voornaamste leerling en trouwe adept was namelijk Alan Greenspan, van 1987 tot 2006 voorzitter van de centrale bank van de VS en in die hoedanigheid veruit de invloedrijkste man in de financiële wereld. Het is dus geen overbodige luxe na te gaan waar deze Greenspan, en in bredere zin de neoliberale denkrichting waarvan hij de machtigste exponent was, zijn filosofische bagage vandaan haalde.
Achterhuis wijdt de eerste honderd bladzijden van De utopie van de vrije markt aan Ayn Rand en haar roman Atlas Shrugged. Hij schetst een boeiend portret van deze fascinerende vrouw, die een eigen filosofie schiep, het objectivisme. Dat is, kort gezegd, een mengeling van elementen uit het utilitarisme van Jeremy Bentham (1748-1832), de wijsgerig-antropologische vooronderstellingen van Adam Smith (1723-1790) en slecht begrepen flarden uit de filosofie van Friedrich Nietzsche (1844-1900). Eigenbelang is het kernwoord in Rands filosofische stelsel. Ieder mens wordt, ondanks de menslievende motieven die hij zichzelf en anderen voorspiegelt, gedreven door eigenbelang. En dat is maar goed ook, aldus Rand, want als ieder zijn eigen belangen najaagt werkt dat op de lange termijn het algemeen geluk in de hand. Hier worden we ook herinnerd aan de befaamde ondertitel ‘Private Vices, Public Benefits’ (vrij vertaald: 'de individuele ondeugden vormen de bron van het algemene welzijn’) van het beroemde boek van de Nederlands-Engelse filosoof Bernard de Mandeville (1670-1733), The Fable of the Bees uit 1714.
'Het kostte me moeite om te stoppen met lezen. Atlas Shrugged was zonder meer de spannendste utopie die ik ooit gelezen had.’ Aldus begint Achterhuis zijn bespreking van dit merkwaardige boek. Het is het verhaal van een aantal principiële kapitalisten die, de overheidsbemoeienissen meer dan beu, besluiten een nieuwe maatschappij in te richten waar ze hun ondernemerslusten ongebreideld kunnen botvieren, het zogeheten Atlantis. Het is kortom de beschrijving van de weg die leidt van de 'hel’ van de overheidsbemoeienis naar de 'hemel’ van de absoluut vrije markt. De roman leest als het pleidooi voor een laissez-faire in het kwadraat.
Achterhuis bedrijft in de tweede honderd bladzijden een breed opgezette ideologiekritiek. Teruggrijpend op filosofen en economen uit het verleden, van Aristoteles via onder anderen Karl Marx en John Locke tot en met John Maynard Keynes, laat hij zien dat de vrije markt waarop Ayn Rand en in haar kielzog economen als Friedrich von Hayek (1899-1992) en Milton Friedman (1912-2006) zich beroepen, eerder een ideologisch parool is dan een empirisch begrip. In de eerste plaats is de vrije markt geen natuurgegeven: dit instituut is in de vroegmoderne tijd op kunstmatige wijze in het leven geroepen, waarbij grof geweld niet werd geschuwd. In de tweede plaats is de vrije markt, zeker als historisch gegeven, beslist niet zo vrij als waarvoor de ideologen van het kapitalisme - en met name die van zijn neoliberale variant - haar willen uitgeven. Staatsbemoeienis was en is nog steeds een sine qua non voor elke markteconomie. Het economische succesverhaal van China, waar men kan spreken van staatskapitalisme, bewijst dat materiële voorspoed, een steeds terugkerend argument van de neoliberalen, ook op een andere, en misschien wel betere manier dan die van de propagandisten van het laissez-faire kan worden bereikt.
In de derde en laatste honderd bladzijden beschrijft Achterhuis aan de hand van recente voorbeelden, het Chili van Pinochet en Sri Lanka na de tsunami, tot welke desastreuze gevolgen de verwerkelijking van de kapitalistische utopie van de absoluut vrije markt kan leiden. Hij beperkt zich daarbij niet tot het wijzen op het menselijke leed waarmee deze experimenten gepaard gaan, maar toont bovendien aan dat ook als men alleen materiële, macro-economische maatstaven aanlegt, de realisering van dit soort utopieën tot mislukken gedoemd is.
Aan het slot van De utopie van de vrije markt houdt Achterhuis een ethisch getint betoog ten gunste van een herwaardering van de aloude kardinale deugden van Aristoteles: wijsheid, moed, matigheid, rechtvaardigheid. Door deze deugden opnieuw op de kaart te zetten en in de strijd te werpen tegen de hebzucht, die de huidige maatschappij lijkt te regeren, ontwerpt Achterhuis een perspectief van de hoop. Kapitalisme - we zullen ermee moeten leren leven. Maar laten we er in godsnaam voor zorgen dat de neoliberale utopisten, met hun eenzijdige definitie van de mens als een louter baatzuchtig wezen, het niet voor het zeggen krijgen. In deze moeilijke tijden zitten we niet te wachten op utopieën van kille 'realisten’. Wat ons te doen staat is de kaars van de hoop brandend te houden. Met zijn lucide studie levert Achterhuis hiertoe een waardevolle impuls.

Hans Achterhuis
De utopie van de vrije markt
Lemniscaat, 319 blz., € 17,95

Zie ook 'De Groene Amsterdammer van 1 oktober 2008 voor een uitgebreide beschouwing over Ayn Rand door Machteld Allan, of kijk op www.groene.nl