De bom van Fouchier

WE WILLEN het liever niet weten, maar sinds kort beschikt Nederland over een eigen massavernietigingswapen. Wetenschappers van het Erasmus Medisch Centrum (EMC) onder leiding van hoogleraar Ron Fouchier wisten het vogelgriepvirus H5N1 zodanig te muteren dat een voor de mens zeer besmettelijke variant ontstond. Wat heet? De strain wordt moeiteloos overgedragen via de lucht, zo blijkt uit proeven met fretten wier reactie op het vogelgriepvirus het meest op die van de mens lijkt.

Medium groene comm. virus

Mocht dit kweekje onverhoopt ‘ontsnappen’, dan kan het volgens experts honderden miljoenen mensen doden. Nu bevatten ’s werelds laboratoria wel meer virussen die - zoals dat eufemistisch heet - de wereldgeschiedenis kunnen veranderen. Maar als Paul Keim, voorzitter van de Amerikaanse adviesraad voor bioveiligheid NSABB, spreekt van 'het griezeligste pathogene organisme dat ik ken’ is er meer aan de hand. De mannen en vrouwen van Ab Osterhaus, hoofd virologie van het EMC, hebben een reusachtige bom in handen. Vooralsnog zijn dat de goede handen. Maar hoe voorkomen we dat het virus (of de vereiste kennis om het te bouwen) in verkeerde handen belandt?
Opnieuw rijst de in wetenschap en politiek telkens terugkerende vraag of, en zo ja in hoeverre, gevoelige kennis moet worden afgeschermd. Omdat het onderzoek werd gesubsidieerd door de Amerikaanse overheid leggen de Rotterdamse virologen zich noodgedwongen neer bij de wens van de NSABB dat de details van hun werk ongepubliceerd blijven. Dat is een ongekende inbreuk op de academische publicatievrijheid. Bovendien is hiermee het dilemma niet getrancheerd. Volgens Fouchier moeten de relevante gegevens juist worden gedeeld met honderden onderzoekers en instellingen in de wereld die het virus monitoren. Zij moeten in staat zijn een fatale mutatie tijdig te herkennen. Ook het wetenschappelijk onderzoek naar virusbestrijding is gebaat bij een volledige verantwoording.
Daartegenover staat het standpunt van The New York Times die in een hoofdcommentaar pleit voor onmiddellijke vernietiging van de Rotterdamse virusstam. De kans dat een of andere professor Sickbock het stiekem gaat gebruiken voor de bouw van een biologisch wapen zou te groot zijn. Daarentegen is de krant van mening dat een natuurlijke mutatie van H5N1 in deze richting 'hoogst onwaarschijnlijk’ is. Zo dreigt de ontdekking van Fouchier cum suis ook een bom onder de onderzoeksvrijheid te worden. Zouden krantencommentatoren die de Iraanse revolutie, de val van de Berlijnse Muur en de kredietcrisis van 2008 ook hoogst onwaarschijnlijk achtten ditmaal gelijk hebben? En is het op termijn niet van groter belang dat we een eventuele Sickbock vóór zijn door onderzoekers onbelemmerd te laten werken aan bestrijding van deze virusstam? Helaas is vooruitgangsoptimisme nog maar dun gezaaid. In het rijk van de gewogen kansen is eenoog tegenwoordig koning.