De bond stond erbij en keek ernaar

De ziektewet is niet meer. Waarom gaf de vakbeweging eigenlijk geen kik? Een speurtocht naar inschattingsfouten, mobilisatieproblemen en machtsbehoud. ‘Voor zulke minderheden, zo schatte het federatiebestuur in, gaan geen honderdduizenden mensen de straat op.’
AAN WIE LIGT het dat de ziektewet toch gewoon is afgeschaft? Aan het geringe verzet van de vakbeweging, zegt de politiek in koor. De oppositie miste de machtige steun van de vakbeweging, en zelfs regeringspartij D66 zegt dat het met een actievere vakbeweging anders gelopen zou zijn. Het is niet erg kies om zo de verantwoordelijkheid af te schuiven, maar opmerkelijk is de tamme opstelling van de FNV wel. Pas toen ongeveer de hele samenleving boos was, kwam de FNV nog eens - en erg overtuigend klonk het toen niet. Geen demonstraties, geen werkonderbrekingen, alleen een ‘verontruste’ Stekelenburg in Nova aan de vooravond van het ziektewetdebat in de Eerste Kamer. Dat belooft nog wat als binnenkort de privatisering van de WAO aan de orde komt.

Bij het aantreden van het paarse kabinet was FNV-voorzitter Stekelenburg een van de weinige critici. Maar terwijl in de rest van de samenleving de kritiek toeneemt, durft de FNV niet meer. ‘Wij hebben de inschatting gemaakt dat je tegen de ziektewet geen honderdduizenden mensen het Binnenhof op krijgt. Nog afgezien van de vraag of dat iets geholpen zou hebben’, zegt Kees Vrins, voorzitter van de Abva-Kabo. Vrins was degene die in de 'hete WAO-zomer’ van 1991 het Federatiebestuur van de FNV tot actie wist te bewegen. Maar, zegt hij bescheiden, 'het was toeval dat ik dat was, de rest was gewoon nog met vakantie’.
Afschaffing van de ziektewet is zeker zo ingrijpend als de WAO-voorstellen van 1991. En, iets verder terug in de geschiedenis, lag half Nederland niet plat toen Den Uyl als minister van Sociale Zaken de ziektewet in 1982 wilde uitkleden? Waarom werden toen wel de barricaden betrokken en nu niet? Net als nu zat ook toen de PvdA in de regering, dus de verklaring dat de FNV niet te hard tegen de 'eigen’ PvdA tekeer wil gaan, gaat niet op. Sterker nog, het verzet van de vakbeweging is over het algemeen feller als de PvdA in de regering zit, omdat men weet dat de sociaal-democraten gevoelig zijn voor vakbondsverzet.
Of is het nu toch lastiger, met de kersverse overstap van de vakbondsmensen Vreeman, Adelmund en Crone naar de politiek? Heeft de vakbeweging er misschien te veel op vertrouwd dat het wel goed zou komen, aangezien bijvoorbeeld Vreeman zich al bij het aantreden van dit kabinet verzette tegen privatisering van de sociale zekerheid? Stekelenburg reageert geprikkeld op die suggestie. 'Ik beschouw dat echt niet als “onze mensen”. Dat hebben we kunnen zien met de nabestaandenwet, met de herkeuringen in de WAO en nu met de ziektewet. Toen het erop aankwam, hebben ze allemaal gewoon voorgestemd.’
Het was uiteindelijk notabene Ruud Vreeman die op het jongste PvdA-congres wist te voorkomen dat er een motie werd aangenomen tegen de gang van zaken rond de ziektewet. Vreeman, verklarend: 'Normaal zou ik dat natuurlijk niet gedaan hebben, maar omdat Felix ziek is, was ik waarnemend partijvoorzitter, en dan moet je gericht zijn op integratie, op de boel bij elkaar houden.’
Stekelenburg geeft grif toe dat de vakbeweging een verkeerde inschatting heeft gemaakt: men had eenvoudig gedacht dat de afschaffing van de ziektewet er niet door zou komen. De FNV-voorzitter: 'Die aanwijzingen hadden we.’ Maar ook toen de vakbeweging zich, na de behandeling in de Tweede Kamer, deze inschattingsfout realiseerde, koos men niet voor acties. De FNV staat nogal genuanceerd tegenover dit kabinet en dat maakt felle oppositie lastig, geeft Stekelenburg toe. Het kabinetsbeleid is op een aantal punten immers niet ongunstig: de algemeen-verbindendverklaring van cao’s blijft behouden, de aanval op het minimumloon is afgeslagen, de koppeling is sinds jaren weer hersteld, er wordt uitkeringsgeld gebruikt om banen te creeren. Stekelenburg: 'Je maakt nu eenmaal ook een afweging wat er gebeurt als je dit kabinet zou laten vallen.’
Nee, nee, haast hij zich te zeggen, dat mag natuurlijk nooit de doorslag geven, maar het is wel een van de overwegingen. Met de VVD in de lift in de opiniepeilingen kan het alleen maar erger worden, zo simpel is het. En dus was de mogelijkheid om druk uit te oefenen beperkt. Anders dan in 1982, toen de vakbeweging helemaal niets zag in het kabinet-Van Agt II, en anders ook dan in 1991, toen Lubbers III geen enkel perspectief meer bood.
De vakbeweging koos bij de ziektewet voor de lobbystrategie, terwijl er niets te lobbyen bleek te zijn, want de PvdA had al haar eigen afweging gemaakt. Stekelenburg: 'Men moest de ziektewet laten passeren om straks bij de WAO te kunnen winnen. Dus lag de uitkomst op voorhand vast, maar dat wisten we toen nog niet.’
De WAO-voorstellen liggen op dit moment bij de Raad van State. Volgens het Regeerakkoord moet ook de WAO geprivatiseerd worden, waarbij bedrijven de mogelijkheid krijgen de WAO bij particuliere verzekeringen onder te brengen - het zogeheten opting out. Naast de afgeschafte ziektewet betekent dit een nieuwe prikkel voor werkgevers om geen mensen aan te nemen met een groter risico op ziekte en arbeidsongeschiktheid: dat scheelt immers premie. Hoewel zowel de voorstellen als het advies van de Raad van State nog geheim zijn, gaat iedereen ervan uit dat deze privatisering verzandt in het moeras van de techniek: particulier verzekeren is zo duur dat er in de praktijk niets van terecht zal komen. En om dat gezichtsverlies van de VVD te compenseren, moest de PvdA nu toegeven op de ziektewet, zo werkt dat.
OUD-VAKBONDSMAN Herman Bode, in 1982 een van de gangmakers tegen de ziektewetplannen van Den Uyl: 'Bij de vorming van paars had de vakbeweging veel harder tekeer moeten gaan. De vakbeweging had moeten zorgen dat privatisering van de sociale zekerheid gewoon niet in het regeerakkoord was gekomen. Eerlijk gezegd kan ik me de huidige irritatie van Wim Kok wel een beetje voorstellen: waarom komen ze er nu pas mee? In onze tijd, en daarmee bedoel ik de tijd dat Kok en ik in de vakbond zaten, wachtten we de concrete plannen niet af, we werden meteen boos. Dan is de volgende vraag natuurlijk wat we daarmee bereikt hebben. Nou, eind jaren zeventig was al sprake van een ministelsel, ook in sommige delen van de PvdA. Dat hebben we toch mooi bijna twintig jaar weten tegen te houden. Ik heb Den Uyl met bloedend hart bestreden, maar wel bestreden.’
Stekelenburg reageert furieus als hij de reactie van Herman Bode hoort. 'Dat Bode nou toevallig de naam heeft altijd op de barricaden te staan… Het duurde in 1982 weken voordat de top van de FNV in actie kwam. En bovendien hebben wij meteen bij het regeerakkoord al tegen de plannen geprotesteerd.’
Feit is wel dat iedereen, en niet alleen de vakbeweging, zich behoorlijk laat de consequenties van de kabinetsplannen heeft gerealiseerd. Ruim twee jaar geleden, bij de debatten over het rapport-Buurmeijer, was de steun voor privatisering van de sociale zekerheid vrijwel kamerbreed. Zelfs GroenLinks had het in haar verkiezingsprogramma staan, zoals PvdA en D66 die partij regelmatig fijntjes helpen herinneren. De vakbeweging heeft anno 1996 in feite nog steeds geen standpunt over de toekomst van de sociale zekerheid. Een deel van de FNV is voor het 'cappuccino-model’: een door de overheid gegarandeerde basisvoorziening met daarbovenop verzekeringen die via de cao geregeld worden. Een model dat in de praktijk nauwelijks afwijkt van het ministelsel van de VVD, en dat binnen de vakbeweging bepaald niet onomstreden is. In de Ser ging de FNV akkoord met een compromis over de ziektewet: de eerste 26 weken privatiseren, daarna de ziektewet verlengen, zodat mensen minder snel in de WAO komen. De principiele stap naar privatisering was dus al gezet, wat het nogal lastig maakt om vervolgens hoog van de toren te blazen.
Een van de verklaringen voor het geringe vakbondsverzet tegen de ziektewet is dat de vakbeweging al lang niet meer gelooft in de overheid waar het om sociale zekerheid gaat, stelt Abva-Kabovoorzitter Vrins: 'Sinds 1975 wordt de wettelijke zekerheid afgebroken. Dus zetten we steeds meer onze kaarten op de cao-onderhandelingen.’ Daar moet de sociale zekerheid voor werknemers worden bevochten. De vakbeweging is nu eenmaal ook beter toegerust in gevechten tegen werkgevers dan tegen de overheid.
Dat werd de afgelopen week nog eens duidelijk toen de metaalwerkgevers een balletje opwierpen om - met de afgeschafte ziektewet in de hand - voortaan niet langer honderd procent ziektegeld uit te keren. De vakbeweging stond meteen op haar achterste benen en dreigde met stakingen. Toen wel. Een wrange constatering voor het groeiende aantal mensen dat niet onder cao’s valt. En jammer voor al die andere mooie doelen - milieu, werkgelegenheid, arbeidstijdverkorting - die in cao’s bevochten moeten worden en waar steeds minder ruimte voor is als alle aandacht uitgaat naar reparatie van de afgeschafte sociale zekerheid. Boze tongen beweren dat het de vakbond helemaal niet slecht uitkomt dat de overheid zich grotendeels terugtrekt uit de sociale zekerheid - hoe minder er wettelijk geregeld is, hoe groter de macht van de vakbonden. Niet alleen omdat de bonden de cao-onderhandelingen voeren, de FNV kan straks ook eigen sociale verzekeringen aan gaan bieden.
EN ER IS NOG iets. Vrins verwoordt het zonder omhaal: 'Het zijn minderheden die slachtoffer worden van afschaffing van de ziektewet. En voor die minderheden, zo schatte het federatiebestuur in, gaan geen honderdduizenden mensen de straat op.’ Het gros van de werkenden merkt immers niets van afschaffing van de ziektewet. Het probleem zit ’m in de risicoselectie: nu werkgevers zelf opdraaien voor de kosten of zich op de particuliere markt tegen ziektekosten gaan verzekeren, zullen mensen die meer kans lopen ziek te worden, minder snel worden aangenomen. Maar het overgrote deel van de FNV-leden heeft al een baan, en gaat er bovendien van uit niet snel tot deze 'kneuzen’ te behoren.
Jan Marijnissen, Tweede-Kamerlid voor de SP: 'Kenmerkend voor de Nederlandse vakbeweging was altijd dat men ook oog had voor de belangen van niet-leden, voor outsiders, voor zoiets als het algemeen belang. Maar de vakbeweging is niet langer het geweten der natie. Men wordt steeds meer een soort ANWB, een belangenbehartiger van leden.’
Het lagere kader van de vakbond, dat de regeringsvoorstellen aan den lijve ondervindt, mort. Wim van Dorst, voorzitter van de bedrijfsledengroep van Philips Lighting in Oss: 'De FNV-top durft gewoon niet. Ik denk wel eens dat ze in hun hart veel te veel verknocht zijn aan de PvdA, dat Stekelenburg over een paar jaar ook in de regering hoopt te zitten. Ze zouden veel meer de samenhang tussen alle verslechteringen naar buiten moeten brengen, mensen politiek bij de les houden, uitleggen wat er werkelijk aan de hand is, want dan pas mobiliseer je ze. Er komt een moment dat je gewoon je steun aan dit kabinet in moet trekken. En dat moment lijkt me dichtbij.’
Wat valt er van de vakbeweging te verwachten als straks de WAO-privatiseringsvoorstellen in de Kamer komen? Vrins: 'Als die voorstellen voelbaar zijn in de portemonnee, dan kun je mensen mobiliseren, zo werkt het nu eenmaal. Maar als die opting- out toch doorgaat, terwijl werkelijk iedereen ertegen is, kun je dat de vakbeweging toch niet verwijten? Iedereen is ertegen, maar het staat in het Regeerakkoord en dus gaat het door. Wie is er dan verknipt?’