De boot is aan

ROTTERDAM - Waalhaven, pier twee. Drie grote stalen buizen naderen langzaam zwaaiend het hoofd van een jonge havenwerker. Hij staat met zijn rug naar de bungelende kraanlading toegekeerd en draait rustig een shaggie. Niek Stam, districtsbestuurder van de Rotterdamse Vervoersbond FNV, staat op de kade en kijkt toe. Hij lijkt zeker te weten dat de havenwerker zich zal omdraaien voordat de buizen diens hoofd met rood-geel gespikkelde helm hebben kunnen verbrijzelen. Moet je kijkenþ, zegt Stam,hoe goed die jongens op elkaar zijn ingespeeld.þ Na een minieme hoofdknik van zijn maat draait de havenwerker zich om, het shaggie onaangestoken tussen de lippen, en duwt de zware lading die in de strop hangt naar een plek in het ruim. Met enkele losse handbewegingen geeft hij de kraandrijver hoog boven hem aanwijzingen. Tikje naar rechts, iets omhoog, zakken. En lós. De enorme buizen maken nauwelijks geluid als ze neerkomen.

Dit zijn putgastenþ. Ze laden en lossen scheepsruimen vol stukgoed, nu eens buizen, dan weer balen cacao. Ze verrichten loodzwaar, gevaarlijk werk, vele uren achtereen. Er hoeft maar een hijskabel te breken, een net te scheuren of een pallet uit de haak te schieten, en het is gedaan. Daarom werken putgasten altijd minstens met twee man.
Als vermoeidheid de allertheid doet afnemen, zorgt de een ervoor dat de ander zijn hoofd niet verliest. De rood-geel gespikkelde helm richt zich op.
Hé Niek!þ, roept hij, wanneer gooien we de boel nou es helemaal plat hier? We zijn het zat hoor, dat gesjacher van de bazen. Dat kan toch niet, zoals ze onze makkers in Amsterdam behandelen.þDaar is het nog veel te vroeg voor, jongenþ, antwoordt Niek Stam. Houd je kruit maar droog om je nieuwe cao te verdedigen.
Vorige week vond in de Rotterdamse haven een wilde staking plaats. Een korte werkonderbreking ter ondersteuning van de collegaþs van de Amsterdamse havenpool SHB die onlangs failliet ging. De pool had 315 werknemers in vaste dienst die werden
verhuurdþ aan havenbedrijven tegen hetzelfde tarief als de vaste werknemers. Een doorstart wordt bemoeilijkt omdat het overslagbedrijf OBA dwarsligt. Het bedrijf vindt het wel best als de havenpool verdwijnt. Waarom opnieuw dure SHB-ers inhuren die niet doen aan flexibele werktijden en doorbetaald krijgen als er tijdelijk geen werk is? Uitzendbureaus kunnen tegen een veel lager uurloon altijd mensen leveren.
Luister Niek, zet de bond inþ, zegt de rood-gele helm.Twee weken de hele haven plat. Dan piepen ze wel anders!þ Maar de FNV-er is onvermurwbaar. Hij staat wijdbeens op de kade, handen diep in de zakken van zijn blauwe jekker, blonde haren wapperend in de wind. Solidariteit is prima, maar Rotterdam is Amsterdam niet. En met het stakingsmiddel moeten we zuinig omspringen. Er zijn andere manieren om die jongens te helpen. We hebben hier nog genoeg strijd voor de boegþ, zegt hij.
We lopen terug naar de auto om onze verkenningstocht door de havens voort te zetten. De actiebereidheid van de havenarbeiders is enorm, vertelt Stam.
Hun overgrootvaders waren dagloners. Met de pet in de hand stonden ze elke ochtend bij de havenbaron op de stoep om te vragen om werk. Daar komt die trots en die strijdbaarheid vandaan. Ze hebben moeten knokken om te bereiken wat ze hebben. Dat laten ze zich niet zomaar ontnemen.þ
Niek Stam (35 jaar, breed geschouderd) was slachter voordat hij bij de Vervoersbond FNV kwam. Dat was zwaar werk, dus hij weet wat knokken is. Nu voelt hij zich havenarbeider in hart en nieren. Stam: Ik ben trots op de solidariteit die er is met de Amsterdamse havenarbeiders. Het is triest dat wij de enige bedrijfstak zijn die dat nog heeft. Heb jij andere Renault-werknemers zien staken toen Vilvoorde dichtging?þ Natuurlijk wil hij wel staken, maar daarmee schieten de SHB-ers in Amsterdam niets op. Hij ziet meer in een fusie van de SHB- Amsterdam met de Rotterdamse havenpool, eveneens SHB genaamd.
Tijdens onze rondgang langs de havenbedrijven legt Stam in elke kantine een fikse stapel pamfletten neer. Daarin worden de FNV-leden opgeroepen de volgende dag een vergadering bij te wonen waar de werknemers van beide havenpools de fusiemogelijkheid zullen bespreken. Bij Klapwijk/Rapide, Steinweg, Gevelco, RHB, Uniport en P&O, overal waar hij komt blijken de Rotterdammers hun kleine havenbroertje te willen steunen.
Stam gelooft ze niet op hun woord. Tegen een boomgrote stukgoedwerkerzegt hij:
In Amsterdam heeft het werk vierentwintig uur plat gelegen. Daar gaan de mannen tenminste de haven in om de koppelbazen en uitzendkrachten eruit te gooien. Díe verzieken ons werk. Hier schreeuwt iedereen moord en brand, maar het enige wat jullie doen is een korte werkonderbreking houden.þ
Alleen de Rotterdamse SHB-ers hebben een hele dag gestaakt. Niet alleen uit solidariteit met Amsterdam, maar ook tegen de reorganisatie van hun eigen havenpool. Die staat er beroerd voor. Elke maand wordt een miljoen verlies gedraaid. Als dat zo doorgaat, is de de SHB-Rotterdam in 1999 failliet.
Directeur J. Schermer heeft een rigoureus reorganisatieplan opgesteld om uit de rode cijfers te komen. Er hoeven geen gedwongen ontslagen te vallen, maar er moet vijftien procent loon ingeleverd worden. Bovendien moeten de SHB-ers veel flexibeler gaan werken. Met de huidige starre inroostering kan de SHB maar aan de helft van de vraag s nachts voldoen, terwijl elke opdracht voor de pool een zaak van leven of dood is. Als het aan de directeur ligt, wordt nog maar vier dagen volgens een vast rooster gewerkt. Twee dagen fungeert de SHB-er als oproepkracht. In de praktijk zal dat betekenen dat ze minder vaak doorbetaald thuis zullen zitten, maar op onregelmatige tijden, voorals avonds, s nachts en in het weekeinde, zullen worden ingezet.
De havenpoolers voelen daar uiteraard niets voor. Hard werken prima, maar wel op vaste tijden en tegen een goed loon. Het plan van Schermer degradeert ze in hun ogen tot veredelde uitzendkrachten: de onderbetaalde þflexibieltjesþ waar ze een pesthekel aan hebben.
Waalhaven, pier vier. Alles wat blinkt in de haven is van de firma Steinbeek. Steinbeek doet vooral in aluminium. Dat brengt goud geld op, mits op het juiste moment ter verkoop aangeboden.
In de immense kantine van de aluminiumbaron zit de bejaarde beheerder duimen te draaien. Ooit was de ruimte gevuld met zoþn honderdvijftig putgasten, kraandrijvers en sjorders. Nu is hij leeg.
Het is een stuk minder dan vroegerþ, zegt hij. Toen lagen de boten hier twee rijen dik voor de kade. Tegenwoordig proppen ze al het stukgoed in containers. Heb je geen putgasten voor nodig om te lossen. Dat gebeurt nu allemaal daarzo.þ Hij gebaart in de richting van de afgelegen Delta-terminal, naar het immense overslagterrein van containergigant ECT. Daar zijn de kranen en treintjes computergestuurd. Er is nauwelijks een levende ziel te bekennen.
Bij Gevelco is nog wel stukgoedwerk te doen. Er wordt een Duitser gelost en een Rus ligt op lading te wachten. In de kantine nemen Guus de Beijn en Johan Jansen nog maar een bakje koffie. Ze werken al twintig jaar in de haven als putgasten. Nu zijn ze in dienst van de SHB. Ze wachten op hun werk dat maar niet komt opdagen: een wagen met pijpen voor de Rus.
Jansen:
Weinig werk? Ik zie aardig wat stukgoedjongens, maar die komen niet uit de pool. Binnengehaald via koppelbazen, hè. En vergeet de uitzendbureaus niet. Jongens van zestien op heftrucks. Man, soms is het hier net een flipperkast. Levensgevaarlijk.þ De Beijn: Ze laten iedereen maar toe. Ons werk wordt versjacherd. Het moet allemaal snel en flexibel. Als dat plan van Schermer doorgaat, gaat het sociale leven van ons SHB-ers naar de klote. Wij zijn de eersten, maar straks nemen ze ook de vaste havenwerkers te grazen. Heel Nederland vindt het normaal om flexibel te werken, met niet meer dan een halfjaarcontractje. Maar wij verdommen het ons privéleven te vergooien. De bond moet ons tot speerpunt maken, samen met de Amsterdammers. Keihard de beuk erin. dan kunnen we het tij keren.þ
Een truck met oplegger draait de kade op.
Ha, daar komt ons werkþ, zegt Jansen. Wel wat laatþ. De Beijn rekt zich eens uit en kijkt op zijn horloge.Tien voor vier. Het is de moeite niet meer. Onze dienst zit erop.þ De mannen beginnen hun overalls uit te trekken. Niemand, maar dan ook niemand zal ze tot flexibieltjes kunnen degraderen.
In de haven is de modernisering sneller gegaan dan veel havenarbeiders lief is. Er is steeds minder personeel nodig, er moet vierentwintig uur per dag worden gewerkt en mensen moeten in verschillende functies kunnen werken. Net als in de rest van de Nederlandse economie. Maar terwijl steeds meer bedrijven (Stork, Schiphol) de arbeidspool ontdekken als een effectieve organisatievorm voor flexibel personeel, gaat het in Amsterdam en Rotterdam mis. De mentaliteit is er conservatiever en de hoeveelheid werk loopt terug. Niek Stam: Je kunt niet weglopen voor die ontwikkeling naar bulk en containers. We hebben de schepen niet meer aan een touwtje. Als hier niet snel genoeg wordt gewerkt, wijken ze uit naar een andere haven. Maar als we de SHB zouden opgeven en er uitzendbureaus voor in de plaats laten komen, dan gaat het fout. Uitzendbureaus hollen de arbeidsvoorwaarden uit en dat gaat ten koste van de teamgeest. Havenwerk is teamwerk. Eén verkeerde aanwijzing en er vallen doden. Dat gebeurt nog steeds. De haven is groot genoeg om een goede havenpool in stand te houden. Dat het lastig uit te leggen is aan de rest van Nederland dat mensen salaris krijgen als ze een dag niet werken, is een teken aan de wand. Nederland heeft zich laten inpakken door het flexwerk. Randstad heeft 23 miljoen winst gemaakt afgelopen jaar. Denk je dat dat komt omdat ze zo goed zijn voor hun personeel?þ
Waalhaven (Heyplaat), pier zeven. We rijden het terrein op van Uniport. De wind giert langs stapels containers. Vroeger was het alles stukgoed wat hier de klok sloeg. Nu zijn het arbeidsextensieve containers die met reuzachtige kranen worden geladen en gelost. Controlleur Hennie Kroon, SHB-er, werkt al tweeëndertig jaar in de haven. Kroon:
Ik ben nu vierenvijftig en mijn rug is helemaal kapot. Het liefst ga ik door tot mijn zestigste. Dat kan best als ik controlleurswerk doe. Containers in kaart brengen, dat is niet zo zwaar. Maar met al dat gelazer rond de SHB heb ik het wel gehad. Voor mijn part ga ik nu de WW in. Dan vang ik zeventig procent van mijn loon tot mijn zestigste. En dan naar de bijstand.þ
In de Uniport-kantine legt Niek Stam zijn FNV-pamfletten neer naast een stapeltje krantjes van De Rode Morgen. Kijkþ, zegt hij, daar heb je onze marxisten.þ De Rode Morgen propageert de klassenstrijd in de haven. Niets meer en niets minder. De volle lading heet haar krantje. þWil je eens in de vier weken lezen over de klassenstrijd in Nederland en andere landen? Dat kan! Vul onderstaande bon in.þ Een jaarabonnement kost vijftien gulden.
Jeroen Toussaint is de drijvende kracht achter de beweging. Hij is bovendien kaderlid van het FNV en voorzitter van de ondernemingsraad van de SHB. Toussaint leidt het Actiecomité SHB dat de wilde staking in de Rotterdamse haven heeft georganiseerd. Daarmee trotseerde Toussaint een rechterlijk stakingsverbod en een dwangsom van vijfhonderd gulden per dag.
Ik ben benieuwd hoe lang hij nog op zijn post kan blijvenþ, zegt Stam.
Europoort, poort Oost. De Prince of Suffolk wordt in hoog tempo volgestouwd met trailers. Dit is de Roro-sector, roll-on-roll-off. Op het bovendek van de ferry staat waait het hard. Er wordt keihard gewerkt, want het schip moet al snel weer weg. Botenbaas Adrie Konings (43) geeft leiding aan de laadwerkzaamheden. Hij geeft de sjorders instructies en ziet erop toe dat ze de zware kettingen op de juiste wijze aan de trailers bevestigen. Als er een breekt en de boel gaat schuiven krijg je het Herald of Free Enterprise-effect. Binnen een paar minuten gaat zoþn schip naar de haaienþ, zegt hij. Voor de SHB-ers heeft hij niets dan lof. Konings:Ze leveren soms beter werk dan mijn vaste mensen. Ze hebben natuurlijk meer te verliezen. De omstandigheden waaronder ze moeten presteren zijn zwaar. Soms hebben ze al uren gewerkt voordat ze hier komen sjorren. Het zou onzinnig zijn om zoveel vakkennis verloren te laten gaan. We moeten zorgen dat we SHB behouden. Never change a winning team!þ Van de Rode Morgen heeft hij nog nooit gehoord.
Terug in de auto. Radio Rijnmond meldt dat Toussaint zojuist op staande voet is ontslagen door SHB-directeur Schermer. Toussaint meldt onverschrokken dat het stakingsverbod van de rechter een verkeerde beslissing was. Arbeiders worden monddood gemaakt ten gunste van het groot-kapitaal, zegt hij. Hij gaat zijn ontslag aanvechten. Directeur Schermer reageert lakoniek. Hij is van de lastpost af. De directeur van de Rotterdamse Vervoersbond FNV deelt de radioverslaggever mee dat de bond in de proceskosten van Toussaint zal bijdragen. Niek Stam geeft een mep op het stuur en lacht cynisch: `Het wordt heet in de havenþ, zegt hij, en geeft een flinke dot gas.