Daar komen de gekken

De buitenstaander

Kamran Nazeer
Daar komen de gekken – of hoe wij de wereld leerden begrijpen
De Arbeiderspers, 224 blz., € 18,95

Een buitenstaander overziet chaos vaak beter dan wie erin verstrikt zit. De autistische Kamran Nazeer (1978) is de buitenstaander, de chaos het leven, de lezer zit verstrikt. Nazeer, van Pakistaanse afkomst, schreef Daar komen de gekken, een zoektocht naar de lotgevallen van vier van zijn oud-klasgenoten met wie hij op een speciale school voor autistische kinderen zat. Hijzelf is een hooggeplaatst politiek adviseur in Engeland, André is een computerdeskundige die door middel van poppen communiceert, Craig is een briljant speechschrijver die geen oogcontact durft te maken, Randall is samen met Mike en schrijft gedichten, Elisabeth pleegde zelfmoord.

Daar komen de gekken leest als een serie korte verhalen, perfect rond en met durf opgebouwd. Scènes lijken soms lukraak door elkaar heen te zijn gehusseld. Een verhaal begint met: ‘… standpunt om in te nemen.’ Midden in een dialoog, midden in een zin. Dan zwenkt de camera weer terug de tijd in. Deze breuken zijn met een bijna mathematische zorgvuldigheid gekozen, wellicht vanwege dezelfde behoefte aan structuur en coherentie die maakt dat Craig zulke weergaloze speeches schrijft. ‘Zo werken onze hersens.’

In die onzichtbare maar ijzersterke structuur vervlecht Nazeer moeiteloos jeugdherinneringen, filosofische bespiegelingen, wetenschappelijke literatuur over autisme en politiek. Over het toneelspel van conversatie en waarom ongeloofwaardigheid goed is. Waarom mensen in essentie niet betrokken zijn bij politiek. Over de onzin van genialiteit. En over psychische blindheid: het onvermogen van autisten om zich in iemand anders te verplaatsen. Dat die blindheid relatief is, daarvan getuigt de opmerking van Randall die begrijpt dat zijn vriend Mike, ook schrijver, zijn gedichten juist goed vindt wanneer het met zijn eigen werk slecht gaat.

Dit scherpe observatie- en inlevingsvermogen kenmerkt ook Nazeer. Autisme komt van het Griekse ‘autos’ dat ‘zelf’ betekent – autisten zouden opgesloten zijn in zichzelf. Maar het is alsof Nazeer doordat hij alles heeft moeten leren – van het maken van oogcontact tot het herkennen van emoties – zich uit zijn eigen geest heeft weten te bevrijden. En omdat hij het leven op een veel aandachtiger manier heeft moeten bestuderen dan de meeste mensen heeft hij zich tot in de finesses bekwaamd in menselijk gedrag en relaties en lijkt hij sensitiever dan menig ander; de wet van de stuwende achterstand. Het resultaat is een mengeling van menselijkheid en rationaliteit die van hem de ideale buitenstaander maakt die een boek kon schrijven dat oppervlakkig beschouwd misschien over autisme gaat, maar in werkelijkheid een onthutsende kijk geeft op menselijk gedrag.