De buitenwereld bestaat niet

‘Frankrijk bevindt zich al drie decennia lang in een staat van ontkenning’, schreef Nicolas Baverez in Réveillez-vous! (Ontwaakt!). In dit anderhalf jaar geleden verschenen boek maakt de liberale publicist en advocaat de treurige balans op van dertig jaar Franse economische politiek. Frankrijk moderniseert niet, concludeert hij, maar vecht slechts voor het behoud van zijn achterhaalde staatgeleide model.

Medium korteweg surplace

Baverez, een discipel van de socioloog Raymond Aron (1905-1983), wierp zich op als aanvoerder van de déclinologues, een onsamenhangende groep intellectuelen die zich al jaren zorgen maakt over de neergang van Frankrijk.

‘1995, 2002, 2007, de recente Franse politieke geschiedenis is een aaneenschakeling van mislukte kansen om te hervormen’, vertelde hij me anderhalf jaar geleden in zijn kantoor, niet ver van het Elysée-paleis. Volgens Baverez hebben de successieve regeringen het land niet de globalisering binnengeleid, maar gefunctioneerd als een psychologische hulpverleningsdienst. ‘Steeds werd de illusie van bescherming tegen de boze buitenwereld in stand gehouden, terwijl ondertussen de staatsschuld almaar verder opliep.’ Het maakt de taak van de Frankrijk-correspondent tot een ondankbare. Vijf à zes jaar lang is hij getuige van dit verval; schrijft over de halsstarrige Franse weigering tot hervormen, en vraagt zich ten slotte vertwijfeld af: waar komt die angst tot veranderen vandaan?

Zo ook Ariejan Korteweg, tot afgelopen zomer correspondent voor de Volkskrant in Parijs. In Surplace, het boek dat hij publiceerde over zijn Franse jaren, legt hij de schuld – anders dan Baverez – niet primair bij de politieke elite. Hij beziet het probleem op het niveau van de samenleving als zodanig. Overal waar hij kijkt ziet hij de neiging tot conserveren.

‘Alles wat is gemaakt of bedacht moet behouden blijven’, zo vat Korteweg het Franse adagium bondig samen. Hij hoeft maar te wijzen op de Comédie française, waar de acteurs volgens oud gebruik nimmer op tournee gaan. Of op de millefeuille administrative, de wirwar van bestuurslagen. Of op de genereuze, maar onbetaalbaar geworden Franse welvaartsstaat. Geen mooier moment dan wanneer er iets kapotgaat, schrijft Korteweg. Dan kun je namelijk op zoek naar zo’n ambachtsman die je alleen nog in Parijs vindt: een knopenzetter, een audioreparateur of maître horloger. Maar is dat allemaal nog wel van deze tijd? Hoe lang kan het land nog doen alsof de boze buitenwereld niet bestaat?

Waar komt die angst tot veranderen vandaan, vraagt de correspondent zich vertwijfeld af

Vanuit de Angelsaksische wereld werd Frankrijk de afgelopen jaren hard aangepakt. Het Amerikaanse weekblad Time stelde in een geruchtmakende special dat de Franse cultuur is blijven steken in provincialisme. Het Britse The Economist schamperde over de halsstarrige weigering te dansen naar het pijpen van het mondiale kapitalisme.

Medium par386581

Bij Korteweg geen spoor van het ‘French bashing’ dat uiteindelijk zelfs de regering-Hollande dwong te reageren. Hij huilt niet mee met de wolven in het bos. Surplace is prachtig geschreven. Maar dat maakt het ook tot een sympathiek boek. Bekijk het land nu eens niet door onze bril van marktdenken, efficiency en targets, lijkt hij te willen zeggen. Hebben de Fransen tenslotte niet alle reden om te blijven wie ze zijn? Want zeg nou zelf, wat heb je uiteindelijk liever: een copieuze lunch op een verwarmd terras, of een broodje kaas in de bedrijfskantine? Dat is de keuze waar het uiteindelijk op neerkomt.

De charme van Frankrijk ligt in het bedaagde levenstempo, de verstilde schoonheid van zijn landschappen, de honderden verschillende kaassoorten. Voor Korteweg wordt die gesymboliseerd door de wollen bal die hij mag vervaardigden, wanneer hij op reportage is in de Ardeche. Het ding dient nergens toe, maar het spinnen ervan brengt hem in een gelukzalige toestand. Zijn gedachten dwalen af, naar de fles wijn die hij een Fransman uit de achterbak van zijn auto ziet halen wanneer de veerboot verlaat blijkt. Of naar het groepje mensen dat op het terras zit als hij zich eens naar een afspraak haast en daar nog steeds zit wanneer hij later die dag afgemat huiswaarts keert.

Hoe te voorkomen dat Frankrijk evolueert tot een openluchtmuseum voor rijke Russen en Chinezen?

Hoe dat allemaal te behouden in een land waar de industriële sector onder druk staat en dat zijn innoverende vermogen lijkt te hebben verloren? Hoe voorkomen dat Frankrijk evolueert tot een openluchtmuseum voor rijke Russen en Chinezen? Want daar gaat het volgens Korteweg naartoe wanneer er niets verandert. Volgens hem hoeft Frankrijk zich niet eens zozeer aan te passen aan de neoliberale norm, zoals Baverez – een bewonderaar van Thatcher – voorstaat. ‘Alle terreinen waarop Frankrijk succesvol is, borduren voort op ambacht, traditie, smaak en uniciteit’, schrijft hij. Daar zou het land zijn voordeel mee moeten doen.

Wie, zoals Korteweg, zoekt naar een ‘ziel’, zoekt naar een onveranderlijke kern. Daarvan legt hij ontegenzeglijk veel bloot. Tegelijk ziet hij niet altijd wat beweegt. Zo is Frankrijk meer innoverend dan hij doet voorkomen. In een recent onderzoek van Reuters eindigde het land in de top-drie van meest innoverende landen ter wereld. Ruim voor Duitsland, de buurman waar altijd met een zekere jaloezie naar gekeken wordt. Op cultureel gebied is Frankrijk wellicht niet langer de navel van de wereld, maar die wereld is een stuk groter geworden sinds de gouden jaren vijftig en zestig. De Franse culturele productie doet zeker niet onder voor de Duitse of de Engelse.

Ergens citeert Korteweg de Franse semioloog Roland Barthes en zijn beroemde ‘mythologie’ van de Citroën DS19 (‘La Déesse’). Zo laat ook Surplace zich lezen: als een fenomenologie van het contemporaine Frankrijk. Het is al weer een jaar of tien geleden dat zich een Frankrijk-correspondent meldde met een boek dat breed is opgezet, maar dat ook iets wezenlijks van het land weet bloot te leggen. Met Surplace is Korteweg daar ruimschoots in geslaagd.


Ariejan Korteweg Surplace: Over de ziel van Frankrijk. De Geus, 315 blz., € 19,95

Beeld: Roquefort-sur-Soulzon in Zuid-Frankrijk (Raymond Depardon/Magnum/HH).