Televisie: ‘De rode ziel’

De buste van Stalin

‘De rode ziel’, Levashovo Memorial Cemetery

Rode Plein. Een gezelschap van overwegend bejaarden maakt zich op voor de viering van Stalins verjaardag. ‘Wat betekent Stalin voor u?’ vraagt regisseur Jessica Gorter. ‘Alles. De overwinning in de Grote Oorlog. Socialistische democratie, de échte democratie. Onze industrie. De verovering van de kosmos.’ ‘Wist u indertijd van de terreur?’ ‘Ik werkte bij het ministerie van Bosbouw toen Chroesjtsjov de gevangenen vrijliet uit de kampen. Twee kwamen er terug. Beresterk! Terwijl de jeugd van tegenwoordig eruitziet als lijken. Goelag? Beresterk!’ Een ander: ‘Alleen wie iets had uitgevreten werd opgesloten.’ Er worden rode anjers gelegd bij de buste van Stalin. In de optocht onder meer een icoon met Maria, Jezus en heiligen in de hemel, en op aarde Vadertje Josef omgeven door generaals. De documentaire De rode ziel is ijzersterk begonnen. En blijft dat. Door prachtige compositie. Doordat het niet een reconstructie van de Stalin-terreur is maar een röntgenfoto van hoe met de herinnering daaraan nu wordt omgegaan. We zien gewetensvolle burgers die voortgaan met waarheidsvinding (bijvoorbeeld door naar kuilen in bossen te speuren of botten van geëxecuteerde gevangenen te verzamelen in Armando’s ‘schuldige landschap’); we zien de historicus die vecht tegen het vergeten, verdringen, ontkennen en die in de krochten van de Nationale Bibliotheek een werkhok heeft, voor zo lang het duurt. En die, net als andere professionele historici en amateurs, verspreid over het land, kampt met archieven die niet vrijgegeven worden.

We zien bovengenoemde rode gelovigen, die je idioten kunt noemen, maar die ook heimwee naar een tijd zonder roofkapitalisme en steeds schrijnender sociale tegenstellingen belichamen, als verre familie van Trump-stemmers. We zien een middelbare fotograaf, tragische man, die de drugsdood van zijn oudste zoon, een soort heavy metal-muzikant met woedende teksten tegen het nieuwe establishment, wijt aan de perestrojka en wat daarna kwam. Had hij zijn zoon maar kunnen overhalen tot de nieuwe, frisse jeugdbeweging, die hij fotografeert op de Krim(!). Het betreft een zomerkamp voor jonge historici, die onder meer een lezing krijgen van een monarchist die Poetin Vladimir IV noemt, tsaar die godlof een eind aan de chaos maakte in een land dat niet toe is aan democratie: ovatie.

Later praat een kringetje jongelui over de Stalin-periode. De student die Stalins onfeilbaarheid in de Grote Oorlog aanvecht (die zijn er dus ook) krijgt het zwaar voor zijn kiezen van een duo dat hem verwijt de nieuwste wetenschappelijke ontwikkelingen niet te kennen. De twee praten in taal en stijl van de Karpaten-koppen uit de ussr, terwijl ze compleet in Poetin zijn. Verwarrender en verhelderender ineen kun je het niet krijgen. We zien fel tv-debat tussen Stalin-adepten en -bestrijders. En we zien de bejaarde dochters van een dwangarbeidster die tien jaar Goelag kreeg omdat ze een lap stof voor graan had geruild. Hartverscheurend. Maar de Hollandse makers willen toch hopelijk niet het Grote Rusland besmeuren, vragen ze. Prachttelevisie tijdens sporttsunami en slappe zomertijd. Precies waar de publieke omroep voor is. Zolang het duurt.


Jessica Gorter, De rode ziel, EO/Ikon, woensdag 11 juli, NPO 2, 22.40 uur