Zomerserie: De jeugd in opstand

De consequenties van seks

The Country Girls romantisch en tuttig? De debuutroman van Edna O’Brien werd in de jaren zestig verguisd. Wat is er zo schokkend?

Edna O’Brien, 1962. Niet de schrijfster is romantisch, maar haar personage © Express Newspapers / Getty Images

‘Niets wat ik ooit had gekregen had me zo’n ongelofelijk plezier gegeven. Ik bekeek mezelf in de spiegel op de kledingkast en bewonderde mijn benen duizend keer. Mijn kuiten waren steviger geworden en mijn benen waren mooi gevormd. Ik was volwassen.’

In haar debuutroman The Country Girls (1960), het eerste deel van wat een trilogie met dezelfde titel zou worden, laat Edna O’Brien haar hoofdpersonage Caithleen een paar hakken passen. Sinds kort verblijft de veertienjarige Caithleen, ook wel Cait of Kate, op een kostschool in een klooster, waar ze wordt opgeleid – of eigenlijk: opgevoed – door nonnen. Met Kerst is ze thuis in het Ierse dorpje waar ze opgroeide, bij haar vriendin Baba, want haar moeder is dood en haar vader is altijd dronken. Bij Baba tut Cait zich op voor het diner, en misschien wel vooral voor de man die Mr. Gentleman wordt genoemd, die ouder is, getrouwd, maar ook rijk en mysterieus, een beetje verlegen, aantrekkelijk.

Dat ene moment, dat passen van die hakken voor de spiegel, is de kern van O’Briens coming-of-age-verhaal, waarin meisjes niet zozeer volwassen worden, als wel vrouw. Als ze zegt dat ze ‘grown-up’ is, bedoelt Cait dat ze aantrekkelijk is – voor mannen. Dat ze gezien zal worden – door mannen. In de trilogie, waartoe ook The Lonely Girl (1962) en Girls in Their Married Bliss (1964) behoren, volgen we Cait en Baba terwijl ze ouder worden, verhuizen naar Dublin, en dan naar Londen, terwijl ze drinken en feesten, verliefd worden, trouwen, kinderen krijgen, maar steeds gaat het vooral dáárover, over hoe deze vrouwen zich al vanaf hun kinderjaren verhouden tot mannen.

Jeugd in opstand

Steeds nadrukkelijker lijkt de jeugd tegenover de oudere generaties te staan – als het gaat om coronamaatregelen, de huizen- en arbeidsmarkt, liefde en seks. Of is die kloof van alle tijden? Deze zomer herleest Groene boeken waarin de jeugd rebelleert, zoals The Catcher in the Rye en Die Leiden des jungen Werthers

Op boekwinkeltjes.nl scrol ik door Country Girls met pastelomslagen, roze meisjesgezichten, krulletters. Op het oorspronkelijke omslag prijkt een tekening van twee glimlachende meisjes in jurken met wijde rokken die gearmd door het Ierse landschap lopen. De editie waar ik uiteindelijk mijn oog op laat vallen, een uitgave uit de jaren tachtig met toegevoegde epiloog, heeft de vibe van het rijtje Boekenweekgeschenken, Dean Koontz-thrillers en afgedankte dvd’s dat je aantreft in je gehuurde vakantiehuisje. Hoe kom ik eigenlijk bij die associatie? Het omslag, de titel met het woord ‘girls’ erin, het aantrekkelijke gezicht van O’Brien op de achterflap; het heeft allemaal iets stoffigs, iets tuttigs – maar waarom? Bepaalde boeken heb ik, besef ik nu, altijd weggezet in een aparte categorie, namelijk die van het ‘vrouwenboek’. Het is een categorie die niet alleen niche is, maar ook romantisch, sentimenteel en nostalgisch – en dus minderwaardig.

Met iedere deur die voor meisjes wordt opengezet, altijd door een man, gaan er drie andere dicht

The Country Girls ís romantisch. Sentimenteel en nostalgisch. Het is het soort nostalgie dat je voelt terwijl je er nog middenin zit. ‘Het was de laatste dag van mijn jeugd’, zegt Caithleen wanneer haar moeder onverwacht overlijdt. ‘Het was het mooiste moment van mijn leven’, zegt ze ergens anders. Haar beleving en de terugblik op haar beleving vallen samen. Alles vergaat waar ze bij staat, altijd is er het afscheid, het verval en de dood, en tegelijkertijd zijn er de herinneringen en de aandenkens die ze de rest van haar leven met zich zal meedragen.

In The Lonely Girl wordt Cait verliefd op Eugene, die ouder is, en ook al getrouwd. Op het hoogtepunt van hun verliefdheid gaan ze de stad in. Zij koopt een mooie nieuwe jurk, hij laat zich knippen en scheren. ‘Hij bestelde een halve fles champagne, maar toen de ober hem bracht in een bak met ijs zag hij er zo armzalig uit dat hij hem terugstuurde en een volle fles liet brengen. Ik vroeg of ik de kurk mocht en die heb ik nog steeds. Het is het enige bezit dat ik als het mijne beschouw, die kurk met zijn zilveren bovenkant. We klonken onze glazen en hij zei: “Op ons”, en ik dronk, hopend dat ik altijd jong zou blijven.’ Hierin, in dit weemoedige fragment, zit alles wat The Country Girls zo goed maakt: de nadrukkelijke terugblik, de details; het romantische (de champagne) en het banale (het terugsturen van de champagne). En er is die kurk, dat aandenken dat niet alleen aan een moment maar vooral aan een man herinnert. Waarom beschouwt ze juist dit als haar ultieme bezit?

Cait en Baba worden ouder. Ze worden harder, cynisch. Ik bleek me vergist te hebben: niet Edna O’Brien is romantisch, maar Cait. Dat vaag sentimentele, die bitterzoete nostalgie – het is allemaal Cait. Maar onder de romantiek, in de details, stopt O’Brien iets wat echt en rauw en grappig is. Als Cait terugdenkt aan haar eerste poging tot seks met Eugene, herinnert ze zich ‘the funny hang of the pouch between his hairy thighs’. ‘“Hij bijt niet”, zei hij, en bij aanraking groeide hij op wonderbaarlijke wijze als een bloem tussen de omklemming van mijn vingers.’ In de details van The Country Girls zit de realiteit, iets ontegenzeggelijk onromantisch en onsentimenteels, en gaandeweg wordt die realiteit steeds beklemmender, steeds zwaarder geladen met wanhoop.

Hoe, vraag ik me af, ziet de opstand van de vrouwelijke schrijver er eigenlijk uit? Herkennen we haar rebellie wel als zodanig? De mannelijke schrijver schopt en verzet zich, tegen zijn ouders, de generatie die voor hem kwam, kerk en staat, de hele samenleving. De vrouwelijke schrijver heeft misschien meer tijd nodig, is ouder als ze debuteert, heeft al een half leven achter zich. Zou ze schoppen, dan zou ze niet eens uitgegeven worden. Haar opstand is subtieler, het schrijven an sich is al een daad van verzet. Edna O’Brien was getrouwd en had twee kleine kinderen toen ze op haar dertigste debuteerde. De uitgeverij waarvoor ze manuscripten las, gaf haar vijftig pond om een boek te schrijven. Daarvan kocht ze cadeaus voor haar kinderen en een naaimachine om haar man gerust te stellen, zonder de intentie die ooit te gebruiken. Geïnspireerd door James Joyce’ A Portrait of the Artist as a Young Man, waarover ze had gelezen dat het autobiografisch was, schreef ze een roman gebaseerd op haar eigen jeugd, die ze verfraaide en dramatiseerde, waarvan ze iets maakte dat, naar eigen zeggen, ‘interessanter’ was. Toen haar boek uitkwam, werd het niet gezien als romantisch, of tuttig, of sentimenteel. Het werd verguisd en verboden. Het werd zelfs verbrand.

In The Country Girls vraagt Mr. Gentleman of Cait zich voor hem wil uitkleden. Ze stemt in, maar alleen als hij het ook doet. ‘Stiekem keek ik neer op zijn lichaam en lachte een beetje. Het was zo belachelijk.’ Zijn geslacht, zegt ze, lijkt precies op de lichtpaarse orchidee die hij als corsage heeft meegebracht. Met Eugene heeft ze voor het eerst seks, later, in The Lonely Girl, maar ze kan zich er alleen aan overgeven als ze, op zijn aanraden, blijft herhalen dat ze niet bang is, niet bang, niet bang. Als ze eenmaal ontmaagd is, voelt ze ‘geen plezier, alleen de vreemde voldoening dat ik had gedaan waarvoor ik geboren was. (…) Al de parfum, en het gezucht, en paarse bh’s, en krulspelden in bed, en gin-met-een-tic, en kettingen waren allemaal hiervoor geweest. Ik zag het als iets kosmisch en moois’. In Girls in Their Married Bliss – de titel is ironisch – is seks een sinistere drift die niets anders met zich meebrengt dan ellende. O’Briens taal wordt grover, omdat die van Cait en Baba grover wordt. Hun gevoelens zijn vlakker, de seks is explicieter, de toon is bitter. Van Caits sentimentaliteit zijn alleen de brokstukken over.

Waarom was The Country Girls eigenlijk zo controversieel? Was het omdat erin over seks werd geschreven, of omdat het een vrouw was die erover schreef? Was het omdat het twee meisjes waren die seks beleefden, erover nadachten, lust voelden, en al die andere complexe gevoelens die gepaard gaan met seks? De echte schok van The Country Girls zit niet in de seks maar in de samenleving die O’Brien beschrijft, een samenleving waarin Cait als veertienjarig meisje wordt aangespoord om kusjes te geven aan oude mannen, waarin ze wordt gekeurd door leeftijdsgenoten, waarin haar moeder zegt dat ze maar het beste non kan worden zodat ze aan het huwelijk kan ontsnappen. Waarin er aan meisjes hogere morele eisen worden gesteld dan aan mannen, waarin hun deugdzaamheid wordt afgedwongen middels sociale controle en roddels, en zelfs chantage en ontvoering. In The Country Girls is het de man die een meisje haar leven geeft, die voor haar de deur naar de wereld opent, die zijn kennis met haar deelt, of zijn geld. Maar die man kan haar ook alles ontnemen. Hij kan haar wereld zo klein maken dat ze amper kan ademhalen.

Volgens de kinderen van Edna O’Brien hadden hun ouders constant slaande ruzie. O’Briens echtgenoot, ook een schrijver, worstelde niet alleen met het succes van zijn vrouw, hij raakte er steeds meer van overtuigd dat hij haar bij het schrijven van The Country Girls had geholpen, nee, dat hij de boeken zelfs had geschreven. In 1965, een jaar na voltooiing van de trilogie, scheidde O’Brien van hem. Ze zou nog vele romans schrijven, korte verhalen, kinderboeken, filmscenario’s, toneelstukken, poëzie, non-fictie – allemaal zonder hem. In Girls in Their Married Bliss wil Baba’s echtgenoot weten waarom ze hem heeft verraden. ‘Onnodig te zeggen dat ik niet aan hem dacht terwijl ik het deed. Onnodig te zeggen dat ik altijd dacht dat je omgang met de een niets van doen had met de ander. Of om alles te zeggen dat rond ging in mijn hoofd, de verlangens, voor liedjes, sigaretten, donkere kroegen, telegrammen, cactussen, kammen in je haar, het circus, avondjes uit, leven. Hij zou het niet begrijpen.’ Het leven, dat is daarbuiten, binnen handbereik. Cait en Baba proeven ervan, worden erdoor aangetrokken, laten zich erdoor meeslepen. Maar met iedere deur die wordt opengezet, altijd door een man, gaan er drie andere dicht. In de jaren zestig was de seks in The Country Girls zo schokkend dat de boeken werden verboden, maar het zijn de consequenties van seks – specifiek voor vrouwen – die werkelijk schokkend zijn.