De daad in ons hoofd

BURT REYNOLDS bemerkte tot zijn schrik dat hij in de verkeerde film had gespeeld: Boogie Nights was niet helemaal zijn pakkie-an. Deze bevinding deed hij mogelijk op het moment dat de beelden gemonteerd werden en hij zag dat de meeste van zijn vaderlijke inspanningen er uitgeknipt waren. En dat terwijl hij zo'n vaderlijke regisseur speelde: Jack Horner. Zijn agente werd aan het werk gezet. Haal me eruit! Hoe dat in zijn werk gegaan is, wordt niet duidelijk gemaakt, maar zijn verkeerde rol heeft hem wel een beloning opgeleverd. Hij is genomineerd voor een Oscar. Beste mannelijke bijrol.

Al deze nieuwtjes weten wij dankzij de praatgrage cinemafiele Brits/Amerikaanse heren die vanuit de BBC-studio het Oscar-gala van nieuwtjes, prognoses en roddels voorzien.
Robbie Williams kaapt hem voor zijn neus weg. De rol van psychiater in Good Will Hunting heeft meer Academy-leden kunnen overtuigen. Wat overblijft is de interessante vraag: wat had Burt gespeecht als hij hem wel gewonnen had?
(Burt komt op van links. 45 seconds remaining for speech.) ‘Ik ben zo *** vreselijk *** verrukkelijk *** blij met dit zoete dingetje…’ (kust Oscar, linker- & rechterwang, houdt ’m omhoog) 'O ja, my speech…’ (achterafclaqueur laat zijn naam door de zaal knisperen.) 'My speech… o, ja, first of all: thank you P.T. Anderson, je was een verrukkelijke regisseur, blij dat je me die kans gaf, en ik wil natuurlijk mijn agente (Suzie P. Anita L. Sharon S.L.?) bedanken voor de moeite die zij zich getroostte om me in Boogie Nights te houden, en ***, je weet hoe *** moeilijk dat was. O, ja. Mama, kijk eens, hij geeft ook jou een zoentje…’
DE HOOFDPERSOON in Boogie Nights (155 minuten) is een jonge jongen (17), Eddie Adams genaamd, in het bezit van een penis waarmee een python gewurgd kan worden. En: hij is in het bezit van dit onding aan het einde van de jaren zeventig, een omstandigheid die Eddie een andere levensloop, een andere naam, een andere identiteit zal opleveren. Aan het begin van Boogie Nights wordt Eddie neergezet als een twijfelaar, een watje, een gedienstige jongen, die veel van zijn slaafse vader wegheeft, maar die in het bezit is van een onwrikbaar geloof in hét talent van dé mens. Zo verklaart hij zijn vriendin: 'Ieder mens heeft een talent, en dat moet je benutten.’ Waarop hij de daad bij het woord voegt en haar met zíjn talent attaqueert. Eddie staat op de drempel van een nieuwe wereld, en wacht op de boot die hem daarheen zal voeren. Hij weet dan nog niet dat de boot M.S. Porno heet en de bootsman Jack Horner.
Boogie Nights begint in een nachtclub luisterend naar de naam Boogie Nights. Disco disco disco, de hele nacht en de hele film door. Deze hommage aan de jaren-zeventig-boogie-woogie is verwerkt in eindeloze vijftiensecondengolven die honderdvijfenvijftig minuten lang aan- en uitflitsen. Zo groot als disco tegen deze tijd is, zo jong staat de porno-industrie in haar kinderschoenen te trappelen. Amateuristische filmpjes gemaakt door een vaste crew van semi-professionals. En bootsman Jack Horner is zich daarvan bewust. Op een nacht, als vaste bezoeker van de club met vriendin annex prima diva Amber, ontdekt hij Eddie Adams. Onze held werkt er als ophaler van vieze glazen. In een dramatisch shot (lang, héél langzaam inzoomen op ogen die datgene verbergen wat hij niet tussen de benen kan stoppen) wordt de kijker en Jack duidelijk dat er iets in hem broeit. Jack stuurt Rollergirl, de onschuldige, naïeve en beetje dommige actrice van zijn crew, op Eddie af voor een steekproef. In de koeling van de afwaskeuken gaat ze voor hem op de knieën. Hij mag blijven staan terwijl hij zijn orale in vivo ondergaat. Hoe groter de ogen van verbazing bij Rollergirl des te groter het talent van Eddie. Zijn Boogie Nights zijn begonnen. Het schip dat Porno heet is afgemeerd.
Eddie Adams (Artiestennaam 1: Dirk Diggler. Echte naam: Mark Wahlberg. Artiestennaam 2: 'Marky’ Mark. Commerciële naam: Mister Calvin Klein Underwear) gaat een carrière met een gouden randje tegemoet. Hij mag zich, tot zijn grote verwondering & plezier, helemaal suf neuken in de kleine en intieme porno-crew, sleept x-rated na x-rated adult movie Oscar in de wacht en koopt zich ongans aan schoenen met hoge hakken - het is de tijd van Abba’s 'Waterloo’ - en op maat gesneden blouses uit Italië. Schaft zich huis, auto en party’s aan. Tot zover niets aan de hand. Dan beginnen de jaren tachtig. Payback Time voor alle goddelozen die dachten dat er aan de jaren van boogie-woogie-nights geen einde kwam.
Het jaar 1980 vangt aan met een gefrustreerd crewlid dat zichzelf een kogel door de kop jaagt als hij bemerkt dat hij geen vat meer heeft op zijn nymfomane vrouw, die zich letterlijk overal en nergens laat nemen, haar man keer op keer tot de orde roept en vraagt de deur dicht te doen of door te lopen als zij bezig is met man 1000 in standje 4003 - dit nog langer met lede ogen aanzien kan hij niet en hij besluit er een eind aan te maken. Nu hij beseft dat de seksuele obsessie van zijn vrouw pas rond het jaar 2001 uitgekookt zal raken, trekt hij 21 jaar van de seksuele zin af en maakt er met enkele pistoolschoten een eind aan: één voor de minnaar - iedereen telt het jaar af en hij telt zijn stoten tot aan het climaxmoment - één voor haar en één voor zichzelf. One for the road - de geslepen jaren tachtig zijn definitief aangebroken.
Dirk doet iets anders: voor hem begint het Grote Snuiven. Zijn collega Amber - moeder van kind, gescheiden en verslaafd - leidt hem binnen in het ambacht van het rollen van dollarbiljetjes, die op spiegels met lijntjes poedersuiker worden geplaatst. En dan: snuiven! Goed snuiven! En vergeet het andere neusgat niet, wil je! Eddie wordt een junkie, zo een die regelrecht lijkt weggelopen uit een Duitse speelfim van circa '83-'88 die zich rond de Kurfürstendamm afspeelt, als centrale thema de verloedering van de Duitse jeugd heeft en de kijker een zeer ongezond en nihilistisch levensgevoel opdringt. Eddy krijgt junkvrienden, eet junkfood en raakt betrokken bij een grootse overval, vijf minuten tevoren gepland: men neme een halve kilo bloem en slijte deze aan de rijkste asshole van LA. De grap pakt verkeerd uit, maar Eddy is definitief genezen. Hij keert terug naar de stamvader, wordt opgenomen in de clan, en maakt zich klaar voor de beslissende push-up. Voor de spiegel spreekt Eddie-Marky-Dirk zichzelf moed in en presenteert als uitsmijter zijn Bedwang aan het ongeduldige publiek.
VOOR WIE IN Boogie Nights een Filmnet-, Canal+-, Sex voor de Buch-kloon verwacht: ga niet, blijf thuis, huur vier-voor-een-tientje-videobanden. De porno van de jaren zeventig is vergeleken met die van nu - zowel op band als op televisienet - een onschuldige toestand. Geen siliconen, geen instrumenten, geen sm. Geen vocht en slijm in BN. Daarnaast, Boogie Nights is geen seksfilm maar een film over seks, in zijn meest holle (en tegelijkertijd verrukkelijke) vorm.
Het gaat heel gemoedelijk toe in de crew van Jack Horner, en daarom kan het ook een kleine familie blijven waarin lief en leed worden gedeeld. De introductie van de videorecorder, videoband en afstandbediening, waarmee de individuele kijker zelf kan bepalen waar en wanneer hij zijn 'money shot’ (ejaculatie in close-up) wil beleven, maakt hier een eind aan. Kende de porno in het begin nog enige hartstocht, de pornofabriek die in snel tempo sinds de vroege jaren tachtig uit de grond werd gestampt maakte hier definitief een einde aan. Porno werd minder menselijk, leger en leger… als we regisseur P.T. Anderson moeten geloven.
Porno zelf gaat altijd enkel en alleen om de daad. Alles daaromheen is onzin en van nul en generlei waarde. Zodra er wordt geacteerd, zodra de plot zijn intrede doet, is er geen sprake meer van porno, maar van film. En daar zit de klant niet op te wachten, op zo'n verstrooiing. Porno moet voor hem porno blijven: vers, direct oproepbaar, direct beantwoordend aan de vraag naar money shot, money shot, money shot. En dan - slapen.
Hoe breng je de afkeer van film in beeld? Beelden die geen ruimte laten voor reflectie, die de transparante kracht van de 'ironie’ geen ruimte laat. Een medium waarin op lachen het krijgen van een slappe staat - bij acteur zowel als kijker. Hoe breng je in godsnaam deze afkeer van film in beeld?
Anderson heeft dat op een elegante manier opgelost. Hij filmt om de porno heen. In de scène waarin de held zijn formidabele neukvermogen presenteert tussen het goddelijke bekken van Amber Waves (Julianne Moore), kijken we door de lens van een camera waarmee de vroege porno uit de jaren zeventig werd gefilmd, een schimmig, op en neer springend beeld, de daad zelf wordt in het oog van de camera ontvangen, de camera ontvangt alles, en wij zien: niets. Er is een daad, dat weten we, maar niet op het scherm - de daad zit in ons hoofd.
Boogie Nights gaat over het in beeld brengen van mensen, maar de personages hebben een houding die zich juist van het filmische afkeert. In het Rijk van Porno bestaan geen impotente mannen, frigide vrouwen, mislukte eerste keren (het lukt altijd, en hoe!). In Pornoland ontbreekt elke vorm van affectie of gevoel voor ironie. En misschien is Boogie Nights daarom wel filmkunst, omdat het iets (zo goedkoop, zo slecht, zo x-rated) in beeld brengt dat zichzelf nooit bij de naam zal noemen. De middelen die de regisseur hanteert om dit medium in beeld te brengen zijn legio: slapstick, hyperbolen, opsomming, documentaire, soap, home video, verstilde soberheid bij toestanden van barokke aard, hier en daar gepluk uit de komedie, thriller, en zelfs porno…
'Waar kom je vandaan?’
'Uit het leger.’
'Wat kom je hier doen?’
'Ik kom solliciteren.’
'Ben je wel de geschikte man voor deze job?’
'Test u maar.’
'Kom hier, jij nietsnut! Je hebt een grote mond, eens kijken of je… net zo groot is.’
(Vrij naar de eerste echte volwassen dialoog tussen Dirk Diggler en Mister Horner.)
Deze aanpak wordt de hele speelfilm volgehouden. Jack krijgt te maken met een zeventienjarige knul, niet alleen overdadig tussen de benen, maar een die zich ook nog eens waagt aan een gedachtenexperiment en voorstelt van zichzelf een soort van James Bond-achtige pornokloon te maken. Jack, artistiek gefrustreerd, stemt hierin toe en onder Dirk groeit het platte genre ('exotic movies’) uit tot heuse film. Ook deze professioneel bedoelde films, die nog steeds amateuristisch van aard zijn, krijgen we voorgeschoteld: een mix van Bruce Lee, Bud Spencer, James Bond en flutdrama. Dan een kleine tien minuten durende documentaire over Dirk Diggler. Stukjes slapstick, stukjes soap, stukjes heroïne, stukjes overval.
Niet ontoevallig herinnert & associeert Boogie Nights op allerlei vlakken aan & met Pulp Fiction. (Een ijzersterke scène: overval in donutzaak loopt uit de hand, overvaller wordt neergeschoten, schiet schieter dood, raakt donutverkoper, en klant - met klots hersenkwab op zijn voorhoofd - blijft trillend als een rietje staan. Ziet zak met geld liggen. Pakt de poet en smeert ’m.) Ook het genre van het zinloos geweld, waar we de laatste tijd in fictie en non-fictie toch geen gebrek aan hadden, wordt niet overgeslagen. Rollergirl (Heather Graham) wordt door Jack in limo door de stad gereden op zoek naar een lekker stuk om haar teder en vol overgave te beminnen - een filmexperiment dat de kijker live mag meemaken. Jongeman, van de straat geplukt, gaat op aanbod in en stapt in. Rollergirl herkent een oud-klasgenoot in hem (etter, denkt ze, en weigert verder te gaan), de consument is teleurgesteld en foetert haar uit (Jezus, wijf, ik heb een harde, een harde! Wat moet ik met een nutteloze harde? Doe er wat mee, teef!). Jack wordt woedend en gooit hem de limo uit. Rollergirl wordt nog woedender en rent de limo uit om haar oud-klasgenoot te bewerken. Nu wordt duidelijk waarom ze haar rollerskates continu aanheeft, zelfs bij het voltrekken van de daad. Je zal een etter uit het verleden tegenkomen en je skates niet 'bij de hand’ hebben. Waarmee moet je dan zijn hersens uit de kop trappen? Met een videoband, misschien?
Op dat moment, als de skates tegen een weerloos voorhoofd aankletsen, wend ik mijn voorhoofd af. Het leven is geen porno, maar wat beide zaken gemeen hebben is dat er uiteindelijk geen plot is, slechts wat willige en onwillige ejaculaties. Hier een ejaculatie praecox, en daar een impotentie. En de mens verenigt ze allemaal in zich (zie: Dirk Diggler). Hou je pik, pardon, leven (lees: talent) in bedwang, zo lijkt de film te willen zeggen, want ook al verandert het beeld keer op keer, zo snel dat de acteur het zelf niet meer doorheeft, het leven en de ejaculaties blijven hetzelfde. Dirk Diggler wordt gestraft omdat hij zijn leven, zijn talent zich laat ontglippen. En hem overkomt iets, wat ook de padre van de pornofamilie overkwam, iets wat iedereen kan overkomen, en waarvoor iedereen huivert: meespelen in een film waarin je liever niet terechtgekomen was.