DE TEKSTEN VAN KADHAFI NAVERTELD DOOR JACQ VOGELAAR

De dictator wenst zich naar de hel

Muammar Muhammad Abdassalem Abu Minyar al-Gaddafi. De ironische dictator als essayist.

DOOR DICTATORS zelf geschreven verhalen zijn zeldzaam, dat een zelfportret ook nog spot en zelfs zelfspot bevat is nog zeldzamer. Het is niet alom bekend dat Kadhafi essays heeft geschreven, en sommige ervan zijn verrassend, niet in de laatste plaats omdat de man die vaak mikpunt van spot was zelf een spotzieke aard blijkt te hebben. Het zijn eerder causerieën dan essays, verhalen met een niet eens zo expliciete boodschap maar wel met scherpe opmerkingen terzijde. Waarschijnlijk heeft Kadhafi ze op band ingesproken en zijn ze volgens de Duitse vertaler Gernot Rotter door anderen in hoog-Arabisch gestileerd. Verrassend zijn ook de korancitaten, te meer omdat Kadhafi zich al vroeg tegen het fundamentalisme keerde.

De titel, Het dorp, het dorp, de aarde, de aarde en de zelfmoord van de astronaut is een melodietje waarvan de eerste vier verhalen variaties zijn. De stad is een nare plek, het land, ruimer: de aarde, een natuurlijker thuis. Wekt dit de indruk van nostalgie, of erger van haat tegen de stad als sodoma van de moderne tijd, dan laat het ironische verhaal (maar drie pagina’s) over de astronaut een ander geluid horen.

Nadat de mens in de ruimte had rondgevlogen, keerde hij, toen het budget op was en de reis naar de maan niets had opgeleverd, terwijl door de grootmachten om de vermeende bodemschatten bijna oorlog was gevoerd, ‘met hoofdpijn, duizelig, brakend, halfdood op aarde terug’. Zo eindigt de eerste zin van een halve bladzijde. De ruimtevaarder beseft dat er in het heelal maar één plek voor hem is, de aarde. Hij zoekt werk, maar wat hij ook probeert, timmeren, schilderen, hij brengt nergens iets van terecht, 'en hij had ook niet leren tekenen, musiceren of weven’. Hij is ten aanzien van het gewone leven net zo'n onbenul als Crusoë, met even linker handen. Als hij het vervolgens op het land probeert, levert dat een mooie scène op. Om indruk op een boer te maken goochelt hij met getallen en rekent voor hoe groot de afstanden zijn op aarde en tussen de planeten: 'Zoals je gehoord hebt, ben ik op de hoogte van alles wat de aarde betreft.’ De boer heeft er geen snars van begrepen, maar als het om de aarde gaat, weet hij wel beter. De astronaut geeft de hoop op en pleegt zelfmoord. Moraal: de astronaut zal verhongeren als hij niet weet hoe de aarde bewerkt moet worden; de samenleving heeft eerder behoefte aan boeren dan aan astronauten. De ironie is in het verhaal sterker dan de moraal. En met welk genot worden de zwervende sterren en de titaanse dimensies beschreven.

In de laatste verhalen keert hij zich tegen islamitische fundamentalisten. De verteller drijft de spot met hun geloof in de koran en hun waanidee dat ze in oude boeken de waarheid over het heden kunnen vinden. Zo zullen ze 'niet eens Palestina bevrijden’ of 'de steunpunten van de vijand vernietigen’.

Er staat ook een verhaal in over massa en macht, 'De vlucht in de hel’, verteld door een dictator die zijn relaas begint met de bekentenis dat de tirannie van één man de schandelijkste van alle tirannieën is. Maar, zegt hij, 'de despoot is een eenling die de gemeenschap uit de weg kan ruimen, ja zelfs een onbeduidend individu kan hem, waarmee dan ook, uit de weg ruimen. De tirannie van de massa’s is daarentegen de gewelddadigste vorm van tirannie, want wie is in z'n eentje opgewassen tegen de alles meesleurende stroom, tegen de blinde, massale macht?’

Vervolgens geeft hij precies aan hoe ambivalent de verhouding tussen de massa en de leider is. Hoezeer hij gesteld is op de vrijheid van de massa’s wanneer ze, zonder enige baas boven zich te hebben, hun boeien slaken en uitbreken; wanneer ze het uitschreeuwen van vreugde en zingen na alle zorgen en ellende. Dat raadde de leider deze week nog aan: te gaan zingen en dansen, en dat gebeurde op de Libische staatstelevisie ook. Niettemin is hij bang voor het volk. Hij spiegelt zich wat dat betreft aan voorgangers als Hannibal, Perikles, Danton, Robespierre, Mussolini en Nixon. Dezelfde massa’s die Hannibal vergiftigden, Savonarola verbrandden en het hoofd van Robespierre verpletterden, 'hebben van jou gehouden ('ik arme, rondzwervende bedoeïen die lezen noch schrijven kan’), maar een stoel in de bioscoop of een kussen in het café voor je vrijhouden, ho maar’. Met een collectief verstand kun je niet discussiëren; miljoenen woorden uit miljoenen monden kun je niet tegelijk verstaan; de massa heeft geen gevoel, de massa heeft geprobeerd 'mij en mijn ziel van elkaar te scheiden’.

De haat-liefdeverhouding verleidt de ironische dictator tot een dithyrambe op de hel. Hij heeft al ettelijke keren ondergronds zijn toevlucht gezocht om althans zijn ziel terug te vinden. 'Jullie hebben geprobeerd mij en mijn ziel te scheiden. Maar door mijn vlucht in de hel heb ik mijn ziel aan jullie ontrukt.’ In de hel, die meer weg heeft van een hof van Eden, vindt hij zielenrust en geluk tussen de wilde dieren, de als dwergen zo kleine bergen. 'Hoeveel mooier is toch de hel dan jullie stad.’

Het ware beter geweest het hele verhaal woordelijk weer te geven, wat een klaagzang, maar ironisch, sarcastisch en zelfs geestig, tot in het taalgebruik. Ik ken geen Arabisch, dat neem ik dus maar van de vertaler aan: 'Ik ben namelijk heel sensibel in tegenstelling tot de bewoners van de stad, die men al lang geleden heeft ingeënt, en wel in historische doseringen sinds de tijd van de Romeinen tot aan de Turken en ten slotte de Amlikan.’ Jullie zullen bij het lezen wel lachen, zegt hij, 'want ik spreek het woord al-Amrikan niet met een “r” uit, maar met “l”. Ik weet namelijk niet wat Amrika betekent, want degene die het ontdekt heeft was niet Columbus maar een Arabische emir.’ Zoals er een woordwortel van drie consonanten (k-t-b) bestaat waarop een hele reeks woorden is gebaseerd die met schrijven te maken hebben, zo bestaat er geen woordwortel met de letters m-r-k, zodat eenvoudige Arabieren woorden uit andere talen uitspreken met een woordwortel die ze wel kennen. 'Van “Amerika” biedt zich in de context van Kadhafi de woordwortel m-l-k aan, omdat deze wortel steeds met “heersen”, “bezitten” te maken heeft, bijvoorbeeld milk, “eigendom”, “landgoed”, malik, “koning”…’


Essays, noemt Gernot Rotter ze in zijn inleiding bij de Duitse vertaling (2004). Rotter (1941-2010), medeauteur van een lexicon over het Midden-Oosten, was hoogleraar islamwetenschap in Hamburg (1984-2005). De verhalen zijn afkomstig uit een bundel die al in 1993 in Libië verscheen. Ik stuitte erop toen ik bezig was met de dictatorroman, een helaas onvoltooid gebleven project waarvan een verslag te vinden is in Je zit niet alleen in je vel: Fictieve genres