De moord op Theo van Gogh

De dieptescherpte van Van Gogh

Is er een verband tussen de moord op Theo van Gogh en zijn film Submission I? «De film heeft alles scherper gemaakt.»

Het was een grote wens van hem: Submission I verspreiden over de grens, als het even kon óók in de Arabische wereld. Grappend zei Theo Van Gogh twee weken geleden «dat hij ook een band zou opsturen naar de Arabische nieuwszender Al Jazeera. Want die zijn zo dol op het verkrijgen van videobanden.»

Sinds de uitzending van Submission I in augustus tijdens het VPRO-programma Zomergasten heeft Van Goghs bureau Column producties onderhandeld over verkoop naar het buitenland van deze korte film over vrouwenmishandeling in de islam. Twee weken geleden zei Van Gogh: «Het loopt voorspoedig, er bestaat interesse in Engeland, Amerika en Duitsland.»

Hij bemoeide zich verder niet met het onderhandelingsproces: Van Gogh verwees naar Ayaan Hirsi Ali, in wier handen de auteursrechten van Submission I liggen. Zij zei: «We zijn bezig, en hopen dat het gaat lukken.» En verwees op haar beurt naar haar agent, Susanna Lea in New York. Deze agent laat «al weken niks van zich horen», aldus Anneloor van Heemstra van Columnproducties. Ze is een dag na de moord nog steeds onbereikbaar.

De belangstelling voor de film is inmiddels op de export vooruitgelopen en krijgt nu op een wrange manier reclame. Door de moord op Van Gogh zijn er «vele verzoeken gekomen om fragmenten van Submission uit te zenden», zegt Van Heemstra. Dat is dinsdagavond reeds het geval geweest in België (FDM) en Duitsland (NDR). «Alleen is het jammer dat de politieke lading wordt uitvergroot. Nog steeds is er niemand die de film integraal wil kopen.»

In de buitenlandse kranten wordt Submission I in één adem genoemd met de moord. Om de mogelijke achtergrond van de moord op de «controversiële persoon Van Gogh» en «kampioen van het vrije woord» te duiden wordt bijna uitsluitend gerelateerd aan deze film. Zijn andere werk wordt nauwelijks genoemd.

Nooit zal nu duidelijk worden hoe Submission I in het buitenland zou zijn ontvangen zonder de moord op Theo van Gogh. Ook buiten Nederland is de film nu geen film meer. Uit reacties die in Nederland op de uitzending volgden, bleek al dat maar weinig mensen de beelden en de boodschap konden loskoppelen van de uitgesproken profielen van regisseur Van Gogh en scenarioschrijfster Hirsi Ali. Beiden werkten hier op voorhand en per definitie als een rode lap op een stier binnen de gepolariseerde discussie over de islam. NRC Handelsblad, dat een dag vóór Zomergasten de primeur van de film aankondigde, kon het niet laten in het nieuwsbericht de duidende kop te zetten: «Nieuwe provocatie van Hirsi Ali». Daarmee was alvast de toon gezet voor de kijkers die de film een dag later pas zouden kunnen zien.

En inderdaad, de film werd overwegend ontvangen als «een gevaarlijke provocatie», «kwetsend en vernederend voor moslims», «onnodig en slecht voor het debat», of: «Ayaan is weer eens op oorlogspad». Anderzijds ontving Hirsi Ali, die deze maand op voordracht van Opzij-lezeressen de jaarlijkse Harriët Freezer-ring krijgt «wegens haar inzet voor de emancipatie van moslimvrouwen», ook veel steun . Oók van moslima’s. Hirsi Ali zei zelf dat ze met de film «juist niet wil provoceren maar wil prikkelen tot nadenken».

Van Gogh dacht daar iets anders over, getuige een na de uitzending opgetekende dialoog tussen de twee makers tijdens de (geheime) voorbereidingen van de film. Van Gogh: «Mag ik je een griezelig scenario voorleggen? Wat nou als er geen moslim aanstoot aan neemt? Als ze zeggen: het is een project van twee ongeleide projectielen?» Hirsi Ali, gekscherend: «Dan ga ik trouwen en kinderen krijgen.»

Een zwaar geschokte Hirsi Ali reageerde dinsdagmiddag kort maar krachtig: «Ik ben woedend, ik ben verdrietig en ik heb gevoelens van spijt. Ik voel me verschrikkelijk schuldig.» De politica wordt al lange tijd permanent omringd door bodyguards. Voor de politie was de inhoud van de film in augustus aanleiding om Van Gogh voor het eerst (slechts een dag) te beveiligen, hoewel hij niet direct was bedreigd.

Maar die bedreigingen kwamen wel, in de weken na de uitzending, zegt Karel Gabler, de webmaster van Van Goghs digitale medium De Gezonde Roker, met wekelijks ruim zeventigduizend bezoekers. «Er kwam meer hatemail binnen dan daarvoor. Maar het was niks voor Theo om daarmee naar de politie te lopen.»

Volgens Gabler is de politie nu bezig brievenbussen gevuld met ruim acht jaar aan e-mails te onderzoeken. Gabler zelf ziet een direct verband tussen de film en de toenemende agressie tegen Van Gogh vanuit moslimhoek: «Maar hij wilde zich met die film vooral richten op mensen in de politiek die de uitwassen van de islam faciliteren, want met radicale moslims was volgens hem toch niet te praten. De film heeft alles scherper gemaakt.»

De website zal nog één aflevering maken met bijdragen van nabestaanden, vrienden en de vele columnisten die hier hun platform vonden om zich vrij te uiten over thematiek waarvoor zij binnen de papieren media geen ruimte vonden. Ook zal er een (onaf) stuk verschijnen van Van Gogh waarin hij reageert op de reacties op Submission. Maar daarna gaat de site, na acht jaar in de lucht te zijn geweest, op 31 december van dit jaar op zwart.

Karel Gabler: «We willen niet een soort Mat Herben worden van het geestelijk erfgoed van Theo van Gogh. Daar trappen wij niet in!»