Ach Europa (8)

De digitale Muur

De Nederlander die binnenkort zijn paspoort moet vernieuwen kan deze zomer nog zonder vingerafdruk op vakantie in Europa. Maar daarna niet meer. Vanaf 21 september zijn vingerafdrukken verplicht in de nieuwe biometrische paspoorten van EU-burgers. De Nederlandse overheid doet daar nog een schepje bovenop: de vingerafdrukken zullen samen met irisscans centraal worden bewaard in een database die toegankelijk is voor inlichtingdiensten, politie en de officier van justitie. Al langer had je een gestempeld paspoort met je naam en foto nodig om te bewijzen dat je politiek bestaat. Want vanaf de geboorte is de moderne mens niet alleen eigen bezit, maar ook een politiek subject, onderworpen aan foucaultiaanse biopolitiek. Maar nu wordt ook het lichaam zelf toegevoegd aan de politieke behoefte aan identificatie. Achterliggende reden hiervan is dat de Europese machthebbers van vandaag niet zozeer uit zijn op het militair of machiavellistisch veroveren en verdedigen van hun grondgebied, maar vooral gericht zijn op veiligheid en assurantie, het verzekeren van de eigen populatie tegen vermeende bedreigingen. Een overheid die paranoïde en hardnekkig de sterk toegenomen en veelvormige internationale mobiliteit wil reguleren vertrouwt niet langer het gesproken en geschreven woord van de reiziger, maar louter nog zijn lichaam. Het lichaam zou niet kunnen liegen. Niet langer draagt de burger het paspoort daarom bij zich, hij is het paspoort zelf.
Als het lichaam zelf, in de woorden van Gilles Deleuze, een wachtwoord wordt, dan hebben alleen de gewenste lichamelijke codes een passe-partout. Afwijkingen van de normale en daarmee wenselijke verdeling zijn dan verdacht. De onwelkome barcodes en ongecodeerden worden als een computervirus uit de Europese welvaartsmachine geweerd. Ze mogen niet meedoen aan de Europese ratrace.
De race van de wielersport, zo blijkt deze dagen opnieuw, gaat nog een totalitaire stap verder. Het biopaspoort voor wielerprofs verplicht tot het afstaan van onder meer bloed en urine en het bijhouden van de whereabouts en waardeveranderingen van hun lichamen. Minder vergaand maar wel in dezelfde richting zijn de elektronische volgsystemen waarbij mensen een dossiernummer worden (kinddossier, patiëntendossier).
Het lichaam van de Europeaan wordt kortom steeds meer een elektronisch volgdossier en opmerkelijk genoeg lijken we het niet eens erg te vinden. Sterker nog, het lijkt eerder een keuze om te worden herkend, gevolgd en gezien dan een angstbeeld. Zie de opkomst van gsm, gps, TomTom en Google Street View. ‘Waar ben je nu?’ is een van de meest gestelde vragen geworden. Het is alsof we in het tijdperk van de globalisering bang zijn om ongezien te blijven of de weg kwijt te raken. En dus laden we onze steden, straten, voertuigen, foto’s, banknummers en medische profielen in de steeds groter wordende digitale zoekmachine. Het paradoxale effect daarvan is dat hoe meer de burger zichzelf op het web zet in naam van persoonlijke vrijheid, des te groter de macht van de zoekmachine wordt, en des te minder autonomie en vrijheid de burger heeft. We voeden onze eigen monitoring and surveillance.
Dat daarbij de vrijheid van het lichaam zelf geofferd wordt teneinde vrijheid te krijgen wordt niet eens meer als paradoxaal beschouwd. Het lichamelijk coderen en nummeren was ooit vooral een registratiepraktijk voor geïnterneerden in gevangenissen en kampen, nu is het de staat als geheel die burgers als in een digitale container omvat. Door de centrale opslag van digitale lichaamsgegevens zijn alle burgers in potentie verdacht. Hachelijk, want geen systeem is zonder fouten en bewijs dan maar eens het omgekeerde. Maar belangrijker nog: wat als de uitgebreide registratie en biometrische database die nu wordt opgebouwd in verkeerde handen valt?
Het is dit jaar precies twintig jaar geleden dat met datzelfde beroep op vrijheid de Muur viel en de totalitaire Stasi-database openging, waarin, zo bleek later, werkelijk alle bewegingen van verdachte burgers werden vastgelegd. Paradoxaal genoeg levert het beroep op de verdediging van de kapitalistische vrijheid nu een database op waarin we opnieuw, en dan digitaal, elkaars bewegingen gaan traceren. En waarin we opnieuw onszelf ommuren, niet langer door een Wall, maar door een Firewall. Tegen het patiëntendossier kon nog bezwaar worden gemaakt, tegen het biopaspoort niet. Ik zal daarom nog snel voor de deadline een niet-biometrisch paspoort aanvragen. Maar nu eerst op vakantie. In Europa. Zonder vingerafdrukken.

Henk van Houtum is verbonden aan het Nijmegen Centre for Border Research van de Radboud Universiteit Nijmegen