Fort Europa: The Migrant Files telt 23.000 gestorven vluchtelingen

De dodelijke grens van Europa

7 mei 2014 - Door de verbeterde grensbewaking kiezen vluchtelingen noodgedwongen voor de gevaarlijkste routes. Het gevolg: gemiddeld sterven elke dag vier tot vijf vluchtelingen op weg naar Europa.

Medium rtr3ffvn

8 april 2014, Italië, Middellandse Zee. Centrale Mediterrane route. Ten minste één dode, gevonden aan boord van een schip bij een grootscheepse operatie van de Italiaanse kustwacht. Doodsoorzaak: onbekend. Naam, leeftijd en geboorteland onbekend.

18 maart 2014, bij Lesbos. Oostelijke Mediterrane zeeroute. Zeven migranten dood. Doodsoorzaak: verdronken. Op lengtegraad 26.277707 en breedtegraad 39.26451. Een dinghy met vijftien mensen die van Turkije naar Griekenland wilden varen, zonk door onbekende oorzaak. Acht opvarenden zijn gered, twee worden nog vermist, zeven mannen zijn dood in zee gevonden, vlak bij het Griekse eiland Lesbos. Namen onbekend.

19 januari 2014 bij Farmakonisi. Oostelijke Mediterrane zeeroute. Twaalf doden. Lengtegraad 27.088338, breedtegraad 37.282956. Sabur Azizi uit Afghanistan overleefde de tocht, maar zijn vrouw Elahe en hun zoontje niet. Ze hadden samen nog aan de Turkse kust gestaan en hadden Europa, hun doel na een lange reis, aan de horizon zien liggen. Bij Izmir stapten ze die nacht in een vissersbootje, samen met 25 andere migranten. Maar, zo vertelden de overlevenden later aan een journalist van de Süddeutsche Zeitung, het bootje werd onderschept door de Griekse kustwacht, die het terug de zee op sleepte. Een paar honderd meter verder sneden ze het touw door. Een zogenaamde _pushback-_operatie. Het bootje kieperde. Voor de ogen van de Griekse kustwacht, die niet te hulp schoot, zo verklaarde Sabur Azizi later aan de journalist, verdronken zijn vrouw en zoontje, samen met twee andere vrouwen en acht kinderen.

Het zijn de meest recente bestanden die een groep Europese onderzoeksjournalisten via het project The Migrants Files online heeft gezet. Elk jaar zoeken tienduizenden mensen, asielzoekers en economische migranten, vanuit Afrika, het Midden-Oosten en Azië hun heil in Europa. Veel van hen overleven hun tocht niet en sterven anoniem aan de grenzen van Europa. De journalisten van The Migrants Files hebben systematisch gegevens verzameld over migranten die sinds het jaar 2000 zijn gestorven aan Europa’s grenzen met als doel om een zo betrouwbaar mogelijke database hierover op te zetten. Ze ontdekten onder meer dat het dodental sinds 2000 rond de 23.000 ligt – twee keer zo hoog als tot nu toe werd aangenomen. Dat betekent dat per dag gemiddeld vier tot vijf mannen, vrouwen of kinderen sterven aan de muren van Fort Europa.

Na de ramp op 3 oktober 2013, toen 360 migranten in zee verdronken en aanspoelden op het Italiaanse eiland Lampedusa, besloot de Europese Raad maatregelen te nemen om dit soort tragedies te voorkomen. De bewaking van de grenzen van de Europese Unie door het agentschap Frontex werd versterkt en het Europese external surveillance system Eurosur zou in december 2013 in werking treden. ‘Het systeem is een echt Europees antwoord om migranten aan boord van overvolle en niet-zeewaardige boten te redden, om nieuwe tragedies in de Middellandse Zee te voorkomen en om speedboten die drugs transporteren te stoppen’, zei eurocommissaris Cecilia Malmström van Binnenlandse Zaken in het persbericht bij de lancering van Eurosur in november 2013. Het doel van de grensbewaking is echter migranten weren, niet redden, schrijven de journalisten van The Migrants Files op hun website.

Geen enkele overheidsinstantie houdt officieel het aantal dodelijke slachtoffers bij. Ook Frontex niet, evenmin als de Europese Commissie en de Internationale Maritieme Organisatie. ‘We hebben alle betrokken instellingen gebeld’, vertelt Nicolas Kayser-Bril, datajournalist uit Frankrijk. ‘Ook alle zoek- en reddingsorganisaties rondom de Middellandse Zee, maar niemand heeft de taak om de doden te tellen. Dat heeft, benadrukt hij, grote implicaties. Op de Europese budgetten voor grensbewaking wordt niet bezuinigd. Zo is het budget voor Frontex van 6,2 miljoen in 2004 toegenomen tot 85 miljoen in 2013, voor Eurosur is zo’n 244 miljoen euro gebudgetteerd voor de periode 2014-2020. ‘Overheden rechtvaardigen grotere investeringen in de grensbewaking door te zeggen dat het de veiligheid van de migranten zal vergroten. Wij laten zien dat niemand deze veiligheid meet of zich ermee bezighoudt. Sterker nog, mensen die werken voor bijvoorbeeld Eurosur zeiden dat zorgen voor de veiligheid van migranten geen deel uitmaakt van hun taakomschrijving.’

De journalisten werken met de zogenaamde ‘open source intelligence’, waarbij ze alle bronnen gebruiken die al zijn gepubliceerd, zoals berichten over dood gevonden migranten uit kranten en tijdschriften in Europa, informatie van Amnesty International, hulpverleningsgroepen voor asielzoekers, et cetera. Zij combineren, structureren en analyseren de data. De basis wordt gevormd door informatie uit drie al bestaande databases: die van United for Intercultural Action, een non-profitorganisatie gevestigd in Amsterdam met een netwerk van 550 organisaties in Europa; Fortress Europe, opgericht door de Italiaanse journalist en schrijver Gabriele del Grande die eveneens het aantal doden en verdwijningen monitort; en Puls, een project van de Universiteit van Helsinki, gesubsidieerd door de Europese Commissie. ‘De data vergelijken we met onze eigen research’, verklaart Kayser-Bril. ‘Voor zestig procent overlappen de gegevens elkaar. Dat betekent dus dat wij veertig procent meer dodelijke slachtoffers hebben gedetermineerd.’

United begon al in 1993 met het bijhouden van gestorven migranten. Hun ‘dodenlijst’, noemen ze die database. Zij komen nu in totaal op 18.443 doden uit, en voor de periode vanaf 2000 op zo’n vijftienduizend. Een stuk minder dan The Migrants Files dus. ‘We zijn onze database nog aan het bijwerken’, zegt vrijwilligster Babs. Net als The Migrants Files tellen ze iedereen die is gestorven aan de grenzen van de EU terwijl hij of zij op weg was naar Europa, evenals migranten binnen de EU-grenzen wier dood gerelateerd is aan het asielbeleid. Bijvoorbeeld in vreemdelingendetentie zoals de Rus Alexander Dolmatov die zelfmoord pleegde in Rotterdam. ‘We tellen geen doden mee die in de Sahara zijn gevonden zonder dat we weten wat hun bestemming was.’

‘9/10/2012, een meisje, ongeveer vijf jaar, lichaam aangespoeld bij Galapagos-strand in Spanje’

Bij United zijn ze niet verbaasd over het hogere aantal doden van The Migrants Files. ‘We weten dat we niet volledig zijn en zeggen vaak dat het aantal doden zomaar drie keer hoger kan liggen’, zegt Babs – die volgens het beleid van United niet met haar achternaam genoemd mag worden. Veel mensen die in zee sterven worden nooit gevonden, veel migranten sterven onderweg zonder dat we het ooit zullen weten, veel doden halen nooit de kranten. De dodenlijst van United is een macabere, droge opsomming van tienduizenden individuele drama’s. ‘25/10/2012. Aantal doden: 54, namen onbekend, land van herkomst onbekend, doodsoorzaak: verdronken, veertien gevonden, veertig vermist, boot naar Spanje gezonken bij AL Huceima, Frontex did not rescue.’ Of: ‘9/10/2012, een meisje, ongeveer vijf jaar, naam onbekend, uit sub-Sahara-Afrika, lichaam aangespoeld bij Galapagos-strand in Spanje. Was waarschijnlijk aan boord van een boot vanaf Melilla.’

De teller van het aantal migrantendoden ging weer met één omhoog toen afgelopen maand een Armeense asielzoeker in het bos bij het asielzoekerscentrum in Schalkhaar zelfmoord pleegde. Hij stond immers onder toezicht van de Nederlandse overheid. Over Nederland zitten er 45 files in de database van The Migrants Files – 45 doden dus. De elf doden bij de brand op Schiphol op 25 oktober 2005 horen daarbij, een aantal zelfmoorden, migranten die gestorven zijn ‘op de vlucht voor de politie’ of door nalatigheid in de medische zorg in een asielzoekerscentrum. ‘Het is niet volledig’, benadrukt Nicolas Kayser-Bril. ‘Daarom hebben wij ons vooral geconcentreerd op de migratieroutes en die geanalyseerd.’

Dat was dan ook hun belangrijkste doel: het sterftecijfer laten zien per migratieroute zoals Frontex die definieert. Op die manier kunnen de journalisten ook de officiële gegevens van het aantal illegale migranten per route gebruiken die elk kwartaal nauwkeurig door Frontex worden bijgehouden. Duidelijk wordt dat de weg via zee veel meer slachtoffers eist dan de landroutes. Zo concluderen de journalisten dat er tussen 2000 en 2013 alleen al zo’n tienduizend mannen, vrouwen en kinderen stierven op de ‘Centraal-Mediterrane Route’ die van Libië en Tunesië naar Malta, Sicilië en Lampedusa loopt. Meer dan tweeduizend stierven er bij de Canarische Eilanden – de ‘West-Afrika Route’ – en zo’n 1500 in de Straat van Gibraltar – de ‘West-Mediterrane Route’. De nieuwste ‘hotspot’ is de ‘Oost-Mediterrane Route’ van Turkije naar Griekenland. Hier stierven tot nu toe tweeduizend migranten, maar de route is populair aan het worden bij met name Syrische vluchtelingen en doordat de Centraal-Mediterrane Route intensiever wordt bewaakt. ‘We hebben van mensen gehoord die vanuit West- en Oost-Afrika naar Teheran vliegen en van daaruit naar Turkije reizen om zo naar Griekenland te komen.’

Deze oostroute is echter ook een stuk gevaarlijker nu de landsgrens is afgesloten door een twaalf kilometer lang hek. Volgens de cijfers van Frontex liep sinds de plaatsing van dat hek het aantal detecties van illegale migranten op zee op tot 11.800 in 2013 – drie keer zo veel als de jaren daarvoor. Volgens The Migrants Files overleefde in 2012 één op de duizend migranten de reis over land van Turkije naar Griekenland niet. In datzelfde jaar stierven 34 van de duizend migranten op de zeetocht. ‘De Europese overheden hebben een muur gebouwd tussen Turkije en Griekenland’, zegt Kayser-Bril, ‘en daarmee de landroute vrijwel geblokkeerd. Migranten gaan toch, maar nu gedwongen over zee. Een veel gevaarlijker tocht.’

Ook voordat migranten de werkelijke oversteek naar Europa maken, lopen ze veel gevaar op hun reis door de hete Sahara of de koude bergen in Koerdisch Turkije en Iran. Zo verdwenen zestig migranten in de Libische woestijn. Twee lichamen gevonden. Doodsoorzaak: uitdroging. De rest van de groep is nog vermist. Lengtegraad 20.225278, breedtegraad 30.755556. De groep die uit verschillende nationaliteiten bestond, had zich opgesplitst bij Ajabiya en Tobruk, zo meldt The Migrant File van 12 september 2013.

Ook hier speelt EU-beleid een rol. De Unie onderhandelde met de landen aan de randen van Europa, zoals Marokko, Mauritanië en Libië, om mee te werken aan het stoppen van de migrantenstroom. Zo werden doorgangsroutes afgesloten, waardoor het mensensmokkeltransport zich verplaatste naar meer afgelegen en onherbergzame gebieden. Met de Libische leider Kadhafi werd ook afgesproken om in Libië detentiekampen te bouwen – Europa betaalde voor deze samenwerking 46 miljoen euro. Kadhafi deporteerde sinds 2000 tussen de vijfduizend en vijftienduizend migranten per maand naar de zuidgrens. Ze werden afgezet op plaatsen aan de grens waar het nog tachtig kilometer lopen is naar de dichtstbijzijnde grenspost van Tsjaad of Niger. Volgens The Migrants Files ligt het sterftecijfer van dit traject tussen de één en vijf mensen per duizend tochten. Het totaal aantal tochten sinds 2000 wordt geschat op anderhalf tot twee miljoen. Dan zouden tussen de 1500 en tienduizend mensen in die periode zijn gestorven in de Libische woestijn.

The Migrants Files bevatten weliswaar nog veel onzorgvuldigheden en roepen veel vragen op, maar ze vormen op dit moment de meest betrouwbare database van het aantal dodelijke slachtoffers van de muur rond de Europese Unie. ‘We laten voor het eerst met hard bewijs zien dat er een directe relatie is tussen het Europese migratiebeleid en het aantal doden aan de grens’, concludeert datajournalist Nicolas Kayser-Bril. ‘Verdragen worden met voeten getreden, met name die van de Geneefse conventie voor vluchtelingen uit 1951, sommige doden wijzen duidelijk op moord, sommige behandelingen, zoals het breken van benen door de Spaanse en Marokkaanse politie om migranten te beletten de muur te beklimmen, wijzen op marteling. Het is nu aan aanklagers om deze zaak naar de rechtbank te brengen en aan de rechters om te beslissen wie verantwoordelijk is.’


Meer informatie hier. Het project kwam tot stand met financiële steun van journalism fund.

Beeld: Twee aangespoelde lichamen op het strand van Sampieri in Sicilië, september 2013 (Gianni Mania/Reuters).