Toneel

De Dolomieten van de ziel

TONEEL Het wijde land (2)

Rondom de centrale figuren Hofreiter en zijn vrouw Genia plaatst Arthur Schnitzler in Het wijde land twee groepen personages. Uitgeleefde bourgeois, dragers van een overleefde cultuur. En: de jeugd, de toekomst. Het stuk is van 1911, derhalve is de eerste flard toekomst die deze jongeren gaan meemaken de Eerste Wereldoorlog, iets wat de kinderen (en Arthur Schnitzler) in 1911 nog niet konden weten. De jeugd wordt hier vertegenwoordigd door Otto (Tijn Docter), een ambitieuze adelborst die een verhouding begint met Genia (of zij met hem?). Erna (Katja Herbers) die een verhouding begint met Hofreiter (of hij met haar?). En Franz Mauer, arts (Mike Reus), die een ongelukkige liefde koestert voor Erna. Arthur Schnitzler is een geniaal compositeur. Het wijde land is eigenlijk een symfonie. Hij weeft die jonkies geraffineerd door het hoofdthema, het Leitmotiv van het stuk (angst voor eenzaamheid, schrik van ouderdom). Soms laat-ie de touwtjes wat vieren, dan spelen de kinderen hun eigen spel. Dan weer trekt hij de touwtjes vast, hij zet de jongeren klem in zijn hoofdmotief. Je hebt daarvoor toneelspelers nodig die de textuur als partituur willen lezen. En de jonge instrumentalisten hebben een dirigent nodig die fungeert als gids in een grillig berglandschap. Regisseur Theu Boermans ís zo’n gids. Hij koos zijn jonge toneelspelers scherp en brengt ze tot grote hoogten. De afgeleefde Habsburgse bourgeois, dat zijn er vier. En ook die zijn prachtig bezet. De moeder van Erna, mevrouw Wahl, is een rondzingende zeurzaag – laat dit rustig aan Lenny Breederveld over. Natter, de bankier van Hofreiter (met diens vrouw had de fabrikant een verhouding) is een man die op wraak zint, maar steeds op het verkeerde moment. Een mooie toneeldiamant van Harry van Rijthoven.

Arthur Schnitzler voert twee ‘oudgedienden’ op die lijken te fungeren als een koor uit de klassieke tragedie: observatie én commentaar. Het zijn de heer en mevrouw Aigner, de gescheiden ouders van de adelborst en de jonge minnaar Otto. Meneer Aigner kent zijn zoon niet, na de scheiding vluchtte hij het hooggebergte in en begon er een hotel. Mevrouw Aigner is actrice in Wenen en in een permanente staat van depressie. Van Schnitzler krijgen ze maar enkele opkomsten. En beiden hebben één grote scène, een aria in een Mahler/Schnitzler-symfonie. Dr. Von Aigner (een ranzige, griezelige en grootse creatie van Jappe Claes) spreekt in zijn Dolomietenhotel de tekst waaraan het stuk zijn titel ontleent: ‘We proberen wel dingen min of meer op orde te brengen in onszelf, maar die orde is toch alleen maar iets kunstmatigs. Het natuurlijke is de chaos. De ziel, mijn beste Hofreiter, is een wijd land, zoals een dichter het ooit onder woorden bracht. Het kan ook een hoteldirecteur zijn geweest.’ De aria van Otto’s moeder, Anna Meinhold-Aigner, vindt plaats als ze aan tafel zit met Genia Hofreiter, de minnares van haar zoon, in de bijna-slotscène van Het wijde land, als beiden nog niet weten wát er met Otto is gebeurd. Die scène wordt door Myranda Jongeling zo hartverscheurend mooi gespeeld dat ik niet eens een poging ga doen om teksten te citeren. Nuchter, kaalgeslagen, zonder enige opsmuk, af en toe een trek aan een sigaret. En als gesprekspartner Genia iets doet wat Anna al lang niet meer kán – een huilbui als ontlading – dan reageert ze met: ik ga maar weer eens op huis aan. En dan moet de slotscène nog beginnen!

Alles in Het wijde land wordt gespeeld in een helder licht, in een mise-en-scène die er soms uitziet als een choreografie van toekijkers, observatoren die er helemaal niet horen te zijn maar waarvan het logisch lijkt dat ze op dát ene moment alleen maar toekijken. In een vormgeving van zich langzaam vermenigvuldigende klapdeuren (tragikomedie!). Een tijdloze kostumering, waardoor je geen last hebt van het feit dat dit stuk misschien ooit als dames-en-heren-conversatietoneel is gespeeld. Het wijde land is een vertelling over mensen waar je liever niet bij wilt horen. Maar waarover je tijdens en achteraf en zelfs zeer lang na afloop eigenlijk alles wilt weten. Ze hebben hun geheimen maar gedeeltelijk prijsgegeven. En sturen ons vervolgens hun en onze Dolomieten in.

Het wijde landschap van de ziel.

Het wijde land door de Theatercompagnie, tournee tot en met 26 april, www.theatercompagnie.nl