KOERDISTAN: GEBOORTEWEEËN VAN EEN NATIESTAAT (2) 

De droom lonkt

In deel II van het tweeluik over Koerdistan reist De Groene Amsterdammer door de Koerdische gebieden van Iran en Turkije. De regeringen in deze landen kijken angstig naar het Iraakse Koerdistan, dat de facto onafhankelijk is. De Koerden zelf zijn opgetogen: ‘Hopelijk heeft Amerika nog meer voor onze regio in petto.’

IRAANS KOERDISTAN - In Iraans Koerdistan zijn alle ogen gericht op de Koerdische autonomie in Irak. Mansour en Siamand zijn de twee jonge eigenaars van een internetcafé in Mahabad. Ze praten geestdriftig over een recent bezoek aan Irak. ‘Iraaks Koerdistan is zo goed als onafhankelijk’, zegt Mansour. ‘Onze vlag wappert overal, iedereen spreekt Koerdisch en er is geen repressie. Dat is hier een utopie. Maar er is hoop. Nu het Iraakse deel vrij is, kunnen de Iraakse Koerden ons helpen in de strijd.’ Mansour schat dat de ‘bevrijding’ niet lang meer op zich zal laten wachten. ‘Over tien jaar is Koerdistan zelfstandig en verenigd’, vult Siamand aan.

Mahabad, vlakbij de grens van Irak en Iran, was in 1946 heel kort de hoofdstad van een Koerdische Republiek, voordat die op bloederige wijze werd ontmanteld door de sjah. Mahabad staat nog altijd symbool voor de hoop op een eigen staat. Te optimistisch? Het Iraanse regime lijkt vooralsnog niet te wankelen. ‘Luister’, zegt Mansour. ‘Hadden de Koerden in Irak ooit kunnen dromen van de vrijheid die ze nu hebben? Ook de mullahs zullen binnen afzienbare tijd hun macht verliezen.’ Hij verklaart zelfverzekerd: ‘De Iraakse Koerden werden bevrijd met hulp van de Amerikanen. Als Amerika Iran aanvalt, zullen wij ook aan hun kant strijden, dat is zeker.’ Dit is een van de weinige uithoeken van de wereld waar het anti-Amerikanisme op een laag pitje staat.

Medium 2 20gebombadeerd 20dorp

Turkije, Tepecik, een in de jaren ’90 gebombardeerd dorp

Op de universiteitscampus in Sanandaj, de hoofdstad van de Iraanse provincie Kordestan, zoek je vergeefs naar de faculteiten geschiedenis en politicologie. ‘Die zijn hier niet’, vertrouwt een hoogleraar informatica ons toe. ‘Er bestaat hier officieel geen Koerdische geschiedenis.’ De professor werpt graag zijn licht over de Koerdische kwestie. ‘De enige die verandering zou kunnen brengen is Amerika.’ Hij laat ons een kaart zien op de site van The Armed Forces Journal, een webmagazine van het Amerikaanse leger. De kaart toont een totaal ander Midden-Oosten, als mogelijke oplossing voor de huidige chaos in het gebied. In niets lijkt het op de huidige kaarten. Grijnzend wijst Kareem het grote ‘Free Kurdistan’ aan. ‘Ons lot ligt in de handen van de grootmachten’, zegt hij. ‘Hopelijk heeft Amerika nog meer voor onze regio in petto.’

In Iraans Koerdistan is de steun voor de gewapende Koerdische strijd groot. ‘Dat is niet verwonderlijk’, zegt Kamran, leraar Koerdisch voor een lokale ngo: ‘Het is misschien niet zo zichtbaar als in Turkije of Irak, maar ook het Iraanse regime elimineert stelselmatig de Koerdische identiteit. Koerdische activisten worden voor het minste of geringste gearresteerd, gemarteld en gevangen gezet. Overigens net als alle anderen die zich tegen de Iraanse Islamitische Republiek uitspreken. Maar de Koerden zijn nog slechter af, want het regime wil niet alleen onze mensen maar ook onze identiteit uitwissen. Zo is onderwijs in onze taal verboden, waardoor kinderen op school nog slechts Farsi leren.’

In juli 2005 kwamen de spanningen in Iraans Koerdistan tot een grote uitbarsting. Aanleiding was de moord van de Iraanse veiligheidsdienst op de Koerdische activist Shivan Qaderi. Duizenden woedende betogers gingen de straat op. Eerst alleen in Mahabad, waar de moord was gepleegd, maar al snel verspreidden de demonstraties zich naar alle grote steden van Iraans Koerdistan. Volgens Human Rights Watch doodde de Iraanse veiligheidsdienst tijdens de demonstraties zeventien Koerden.

In Iran worden vaker politieke activisten vermoord, maar het komt zelden tot grootschalige protesten. ‘In Koerdistan vereenzelvigde iedereen zich met de activist Qaderi’, zegt Roya, hoofd van een ngo in Sanandaj die zich inzet voor de mensenrechten in Koerdistan. ‘Iraanse Koerden zijn verenigd. Als je er een aanraakt, dan raak je iedereen aan.’ Ook Roya heeft de verboden poster van Groot Koerdistan thuis aan de muur hangen. ‘Een verenigd en onafhankelijk Koerdistan is nu niet realistisch. Net als de Koerden in Irak moeten we ons voorlopig richten op democratisering van Iran. Maar het einddoel blijft duidelijk: een Groot Koerdistan.’

TURKIJE - De leraar Engels Jiwan, een Turkse Koerd, denkt er net zo over. Ook hij put hoop uit de feitelijke republiek die de Koerden in Irak zijn begonnen. Jiwan woont in Hakkari, in het uiterste zuidoosten van Turkije. Deze plaats is door zijn beschutte ligging in het bergachtige grensgebied met Iran en Irak van oudsher een bron van Koerdisch verzet. De stad is omcirkeld met checkpoints waar politiemannen in burger alle auto’s staande houden en controleren. ’s Nachts vliegen hier helikopters en straaljagers over. De plaatselijke leraar Engels Jiwan kijkt er niet meer van op. Een klein beekje vlak buiten de stad is de favoriete plek voor de inwoners van Hakkari om de namiddag door te brengen. Het water komt uit de bergen en stroomt door tot in Irak, waar het in de buurt van Mosul in de Tigris uitmondt. De middelbare-schoolleraar kijkt het water na. ‘Iedereen wil natuurlijk uiteindelijk in een onafhankelijk, verenigd Koerdistan leven. Maar de Koerden hier steunen ook graag de Turkse regering, omdat die hun als enige welvaart kan geven en perspectief biedt op toetreding tot de EU. De Koerdische strijd is vooral gericht tegen het leger; dat verklaart de populariteit van de pkk.’ Jiwan worstelt met de kwestie. ‘Als het erop aankomt, zijn Koerden realisten. Liever aansluiting bij Europa dan bij Iraaks Koerdistan. Toch lonkt de droom. In Irak kunnen Koerden tenminste gewoon Koerd zijn.’

Medium 1 20jongetjesanadaj

Buitenwijk van Sanadaj, politiek centrum van Iraans Koerdistan

De recente anti-Turkse protesten op de straten van Diyarbakir, de hoofdstad van de regio, en de landswijde bommencampagne van de guerrillabeweging pkk en de Kurdish Freedom Falcons, een afsplitsing van de pkk, bewijzen dat de Koerdische strijd nog allerminst is gestreden.

Hafik (21),een typisch straatschoffie uit Diyarbakir, verklaart de blijvende haat tegen het Turkse leger. Hij draagt een smoezelig T-shirt, een vale spijkerbroek en badslippers. Hij houdt zijn stapeltje kranten dicht tegen zich aangedrukt. ‘Iedereen hier heeft geleden door toedoen van het Turkse leger of de politie. We worden behandeld als vuil. We zijn volkomen rechteloos.’ De voort sluimerende frustratie explodeerde toen afgelopen maart veertien guerrillastrijders werden gedood en de politie een fatsoenlijke begrafenis verhinderde. Net als veel van zijn kennissen was ook Hafik het liefst de bergen ingetrokken. Maar zijn ogen zijn te slecht, waardoor hij niet werd geaccepteerd als strijder. Nu draagt hij zijn steentje bij door Welat te verspreiden, een pro-pkk-krant.

In de jaren tachtig en negentig voerden het leger en de pkk harde strijd om de macht in Turks Koerdistan. Het antwoord van het leger was even simpel als effectief. Ze bliezen de dorpen op, vernietigden de velden en verdreven de mensen. Tot op de dag van vandaag puilen de krottenwijken van alle grote Turkse steden uit met verdreven Koerden. Na de gevangenneming van pkk-leider Öcalan in 1999 leek de strijd tot een einde gekomen, maar dit jaar laaide hij weer op.

Enver is een van de vluchtelingen van toen. Inmiddels woont hij al vijftien jaar in de buitenwijken van Diyarbakir. Hier gaat het dorpsleven gewoon door. Vrouwen bakken brood in de steenovens op straat, hordes kinderen rennen opgewonden rond tussen de kleine huisjes. Envers dorp Lice werd begin jaren negentig platgebombardeerd. Volgens het Turkse leger zouden de dorpelingen de guerrilla’s van de pkk voorzien van eten en drinken. ‘Dat was ook zo’, zegt Enver: ‘Als de guerrilla’s ’s nachts uit de bergen het dorp in kwamen, stond de deur open. Ze werden gevoed en verzorgd en vertrokken dan in alle vroegte weer naar hun posities in de bergen.’

Wie in Turkije woont is een Turk, is het credo van Atatürk en zijn opvolgers. Toen premier Erdogan afgelopen voorjaar tijdens een speech in Diyarbakir het Koerdische probleem bij naam noemde, was dat een doorbraak. ‘Als je als Turks-Koerdisch politicus over de Koerden praat, ben je al snel een separatist’, stelt Hisyar Özsoy. Hij is de belangrijkste adviseur van de Koerdische burgemeester van Diyarbakir. Özsoy beschrijft de onmogelijke politieke positie van zijn baas. ‘Hij kan zich niet te expliciet uitspreken voor de Koerdische zaak. Maar hij kan het geweld van de pkk ook niet veroordelen, want de achterban van de pkk en de Koerdische democratische partijen zijn nagenoeg dezelfde.’

HET ZAGROSGEBERGTE - Op de grens tussen Iran, Irak en Turkije begint het uitgestrekte Iraanse Zagrosgebergte. Hier schuilen enkele duizenden strijders van de Turkse pkk en de Iraanse zusterorganisaties ppk en pjak. In deze bergen, maar ook rond de berg Ararat en enkele bergen in centraal-Turkije, wordt nog dagelijks strijd geleverd. Slechts weinig Koerden zullen zich voluit tegen deze organisaties uitspreken. Hoe je het ook wendt of keert, het blijven Koerden en medestrijders.

Alle omringende landen zien de strijders in de bergen als terroristen. Student Engels Mahmoud in het Iraanse Sanandaj verspreidt in zijn vrije tijd stiekem het partijblaadje van de pjak. ‘Wat kunnen we anders doen dan ons met hand en tand verdedigen tegen onze regering?’ vraagt hij zich af. Zijn broer Shaho vocht vier jaar lang voor ze in de bergen, maar trad vorig jaar uit de partij. ‘We hebben gevochten voor een illusie, voor een achterhaalde ideologie.’ Hij laat een foto zien van zijn tijd in de bergen. Shaho staat bij een bergbeekje, in traditioneel peshmerga-uniform en met de onvermijdelijke kalasjnikov. Hij gelooft inmiddels niet meer dat wapens een oplossing voor de Koerden in Iran kunnen brengen: ‘De guerrilla’s zijn in het nauw gedreven, ze kunnen nooit op tegen de ijzersterke Turkse en Iraanse legers.’

Medium 3 20envers

Enver en dochter Shilan in hun huis in een buitenwijk van Diyarbakir

Nu in Turkije de havik Yasar Buyukanit is aangesteld als hoofd van het leger wordt er de komende jaren bikkelhard ingegrepen in het zuidoosten. De generaal is een overtuigd aanhanger van de seculiere staat van Atatürk en daarbinnen is geen plaats voor religie en andere identiteiten dan de Turkse. Het bestrijden van de Turkse Koerden die zich Koerd noemen, zo breed ziet Buyukanit eigenlijk zijn taakopvatting.

De Amerikanen in Irak staan onder druk de strijders in de bergen het wonen en werken nu definitief onmogelijk te maken. Maar juist de Koerden zijn de enige echte bondgenoten van de Amerikanen in Irak. De Amerikaanse twijfel heeft de Turken in de armen van Teheran gedreven. Turkije en Iran delen in Noord-Irak exact hetzelfde belang. De laatste jaren is zowel het Turkse als het Iraanse leger diverse malen de bergen van Irak binnengedrongen in een poging de trainingskampen en uitvalsbases te vernietigen en de aanslagen op het eigen leger te voorkomen.

De Iraans-Turkse samenwerking is voor de Amerikanen een grote zorg. De Amerikanen en de Iraakse Koerden willen van Koerdistan een regionaal voorbeeld maken van democratie, welvaart en veiligheid. ‘De belangen van de Koerden en de VS komen tijdelijk overeen’, zegt Özsoy, de adviseur van de burgemeester uit Diyarbakir. ‘Het staat op het wensenlijstje van de Amerikanen ook in Iran en Syrië voor een machtswisseling te zorgen. Als de VS daar willen ingrijpen moeten ze vrienden worden met de pkk en de pjak. Die zijn daar erg sterk georganiseerd.’

Maar de VS willen ook hun belangrijke bondgenoot Turkije niet van zich vervreemden. Nu steeds meer stemmen in de Verenigde Staten opgaan om Irak op te delen of te verlaten, moeten de VS bereid zijn om met een in de regio geïsoleerd Koerdistan een nieuw veiligheidsrisico te nemen.

Voor deel I klik hier>>>

Voor meer over de reis door Koerdistan:www.prospektor.nl

Anoek Steketee heeft op dit moment een tentoonstelling bij Galerie Gabriel Rolt te Amsterdam: www.gabrielrolt.com/exhibitions