Hoofdcommentaar

De Duitse deling komt tot ons

Op de parlementsverkiezingen in de Bondsrepubliek is in alle opzichten de naam Pyrrhus van toepassing. CDU/CSU heeft roodgroen verslagen maar zelf niet gewonnen en kan dus geen soevereine rol spelen. De SPD heeft verloren maar is onontbeerlijk voor twee van de drie politiek denkbare machtsconstellaties. De FDP kan haar eclatante zege alleen door kiezersbedrog omzetten in pluche. De Grünen hebben niet te klagen maar zien naargeestige onderhandelingen op zich afkomen. De melaatse Linkspartei/PDS heeft de dolk in de rug van de SPD gestoken en zo een beleid geprovoceerd dat neoliberaler is dan de in haar ogen toch al verraderlijke hervormingen van de scheidende regering.

Hoewel de bestuurbaarheid van Duitsland sinds zondag te wensen overlaat – een toe stand waarvan alleen politieke dieren smullen – hebben de verkiezingen één optimistisch stemmend resultaat opgeleverd. Tussen de bedrijven door presenteerden de publieke omroepen ARD en ZDF zondag in hun uitzendingen op het hoogste niveau een klein maar fijn onderzoekje. De Duitse kiezer heeft zich dit keer minder laten leiden door perso nen dan drie jaar geleden. Het stemgedrag werd 18 september meer dan voorheen bepaald door thema’s, kortom, door het politieke programma van de partijen, Bij de vorige verkiezingen liet 42 procent van de SPD-kiezers zich overtuigen door kanselier Schröder, nu nog maar 24 procent. Van de christen-demo craten liet 22 procent zich toen inspireren voor tegenkandidaat Stoiber, dit keer trok Merkel van de CDU slechts 16 procent van haar kiezers over de streep.

De paradox is dat de christen-democrati sche Union van deze verschuiving van vorm naar inhoud meer last heeft gehad dan de SPD. De goedgemutstheid van Schröder, die voor zijn partij het slechtste resultaat sinds de herenigingsverkiezingen van 1990 en de kwakkelende vroege jaren vijftig had geboekt, was zondag weliswaar zo verpletterend dat hij meer op een benevelde artiest leek dan op een verantwoordelijke politicus, maar Merkel, die zelf net door haar partijgenoten in een «crisisberaad» was gegrild, begreep dat deze act van de kanselier niet geheel ongegrond was. Met haar verrassingsmanoeuvre om tijdens de campagne de partijloze econoom Kirchof naar voren te schuiven als superminister en met hem het voornemen te lanceren om het belas tingstelsel te trimmen tot een «vlaktax» voor rijk én arm plus hogere btw-tarieven voor iedereen, heeft ze het electoraat tot op 1,1 procentpunt nauwkeurig verdeeld in twee kam pen. De partijen die de verzorgingsstaat drastisch willen knippen naar Angelsaksisch model plus de clubjes die gewoon tegen alles zijn, kunnen bogen op 48,9 procent van de kiezers. De partijen die het Rijnlandse model willen hervormen om het in de kern overeind te houden dan wel simpelweg intact willen la ten, weten zich gesteund door 51,1 procent van de burgers.

In Nederland dient zich een vergelijkbare tweedeling aan. Volgens de laatste politieke barometer van Nova zouden PvdA, SP en GroenLinks nu 51,1 procent van de stemmen halen. Deze statistische analogie is te mooi om waar te zijn. Zelfs de onderlinge verhoudingen tussen deze drie partijen wijken niet noemenswaardig af, al wordt de SP hier minder op de huid gezeten om boete te doen voor haar maoïstische verleden dan de PDS daar wegens haar communistische politiestaatgeschiedenis. Een begrijpelijk verschil. Absurde folklore en reële repressie mogen buiten de stamtafel niet worden verward.

De regeringscoalitie van CDA, VVD en D66 onderkent de gevaren. Vandaar dat ze komend jaar pas op de plaats maakt, in de hoop dat de burger alsnog enthousiast wordt voor de ingrij pende hervormingen richting waarborgstaat zodat die vervolgens vanaf 2007 weer met dubbele energie kunnen worden afgewikkeld. Nergens wordt er in de troonrede daarom teruggekeken. Zelfs het desastreuze euroreferendum noopt slechts tot «bezinning». Het gaat volgens het kabinet bij de voordeur hartstikke goed en dat mag de bur ger straks via de achteringang betalen.

De Raad van State heeft die dubbele agenda door. In rond Hollands: het bedrog viert hoogtij. Dit soort leugentjes voor eigen bestwil horen bij het vak. Ze zijn deel van de professionele techniek. Al is het pijnlijk dat uitgere kend een precies type als premier Balkenende zich door de rekkelijke Zalm heeft laten inpakken, dat nou net een ideologische gemeenschapspartij als het CDA in eigen kring de meningsvorming achter slot en grendel heeft opgeborgen.

Ernstiger is het dat geen der partijen enige garantie heeft dat de grootscheepse hervormingen per 1 januari 2006 allemaal zo soepel zullen verlopen dat iedereen het verleden graag vergeet. «Van de regering wordt verwacht dat zij op dit alles antwoorden geeft», zei koningin Beatrix dinsdag tegen de Staten-Generaal. Anders gezegd: het kabinet-Balkenende heeft tabak van die verwachtingen der burgers. Ze moeten eens de hand in eigen boezem steken.

Als die redenering klopt – quod non – dan zou het kabinet ook het hoofd moeten buigen. Wan leiderschap is op dit moment hoe dan ook niet voorhanden. Op de ministers Hoogervorst van Volksgezondheid en De Geus van Sociale Zaken na hebben de meeste bewinds lieden weinig meer te doen. Zelfs minister Donner van Justitie is niet meer de oude mannenbroeder van weleer maar een zoekend en tastend mens geworden. Pardon, we vergeten minister Pechtold van Allerhande Ver nieu wing, die zoveel leiderschap toont dat je er duizelig van wordt.

Vergeet hen als persoonlijkheden. Het draait er nu om of regeringsplannen stroken met een aantal elementaire vaderlandse tradities en of die voornemens wel effectief zijn om het hoge doel te bereiken. Kortom, om de vraag of we voorwaarts willen richting Angelsaksisch model, al dan niet met een vlaktax zoals de VVD wil, of afslaan naar een Scandinavisch systeem, waartoe de PvdA neigt.

Om dit óf-óf ging het zondag ook in de Bondsrepubliek. De Duitsers hebben het haarscherp begrepen, hoewel ze bij elkaar opgeteld geen keuze hebben gemaakt en zichzelf aldus naar het politieke moeras van een Grosse Koalition of nieuwe verkiezingen hebben gedreven. De Duitsers hebben ons dus géén weg gewezen. Behalve die ene: dat politiek om méér gaat dan om personen en dat zulks een verademing is.